L-цитруллин: ол неге аргининнің өзіне қарағанда аргинин деңгейін тиімдірек көтереді және NO, қан ағымы мен төзімділік туралы не белгілі

L-цитруллин өте ерекше жағдайда тұр. Формалды түрде бұл ағза ақуыз құру үшін пайдаланбайтын аминқышқыл. Ол алмастырылмайтын нутриенттер қатарына жатпайды, оған ресми ұсынылатын тәуліктік норма белгіленбеген, ал ағзада айналымда жүрген цитруллиннің едәуір бөлігі адамның өзінде синтезделеді.

Соған қарамастан, спорттық қоспаларда дәл осы цитруллин «памп», қан ағымы және төзімділік үшін ең танымал ингредиенттердің біріне айналды. Кардиоваскулярлық зерттеулерде оны аргининнің қолжетімділігін және азот оксидінің түзілуін арттыру тәсілі ретінде зерттейді. Урологияда — эректильді дисфункция кезіндегі ықтимал қосымша құрал ретінде. Ал клиникалық нутрициологияда қандағы цитруллин концентрациясы энтероциттердің функционалдық массасының маркері ретінде де қолданылады.

Мұндай әмбебаптықтың себебі — молекуланың ерекше метаболикалық «географиясында».

L-цитруллин шынында да мочевина цикліне кіреді, бірақ қанда айналып жүрген цитруллиннің метаболикалық тағдыры гепатоцит ішіндегі цитруллиннен мүлде өзгеше. Жүйелік цитруллиннің негізгі бөлігі жіңішке ішекте түзіледі, бауыр арқылы іс жүзінде ұсталмай өтеді де, кейін көбіне бүйрекке түсіп, сонда L-аргининге айналады. Дәл осы ішек–бүйрек осі цитруллиннің негізгі фармакокинетикалық парадоксын түсіндіреді: егер мақсат қандағы аргинин деңгейін көтеру болса, кейде ағзаға аргининнің өзін емес, оның прекурсорын беру тиімдірек болуы мүмкін.

Бірақ осы әдемі механизмнен бірқатар тым батыл қорытындылар пайда болды. Цитруллин әрдайым аргининнен жақсы деген пікір. Ол спорттық төзімділікті міндетті түрде арттырады деген тұжырым. Цитруллин малаты АТФ өндірісін міндетті түрде күшейтеді деген сенім. Қоспа жаттығудан кейін «аммиак пен лактатты шығарады» деген түсінік. Немесе оны гипертония мен эректильді дисфункцияға дәлелденген ем ретінде қолдану керек деген пікір.

Нақты дәлелдер бұдан қызығырақ — әрі әлдеқайда сақ.

Цитруллин ақуыз құрмайды, бірақ ішек, бүйрек және аргинин арасындағы маңызды буын болып табылады

L-цитруллин — протеиногендік емес α-аминқышқыл.

Бұл оның генетикалық кодта жеке кодоны жоқ дегенді білдіреді және рибосома бос цитруллинді лейцин, валин немесе аргинин сияқты ақуыз тізбегіне қоспайды.

Бірақ мұнда қызық бір ерекшелік бар. Цитруллин ақуыздардың ішінде бәрібір кездесуі мүмкін, бірақ ол мүлде басқа жолмен пайда болады — цитруллинация нәтижесінде, яғни ақуыздағы аргинин қалдығының посттрансляциялық түрде цитруллинге айналуынан. Бұл иммунологиямен және кейбір қабыну ауруларымен байланысты бөлек биохимиялық процесс және оны бос L-цитруллин метаболизмімен шатастыруға болмайды.

Бос цитруллиннің өзі бірнеше функция атқарады.

Бауырда ол мочевина циклінің ішкі аралық метаболиті. Эндотелийде және кейбір басқа жасушаларда аргининнен азот оксиді түзілген кезде жанама өнім ретінде пайда болып, қайтадан аргининге айналуы мүмкін. Ал ересек адамның жүйелік алмасуында үшінші схема — жіңішке ішек пен бүйректің өзара әрекеті — ерекше маңызды.

Дәл осы жол цитруллин қоспаларының фармакологиясын едәуір дәрежеде анықтайды.

Айналымдағы цитруллиннің негізгі көзі — ішек, ал негізгі пайдаланушысы — бүйрек

Қанда айналып жүрген цитруллиннің едәуір бөлігі жіңішке ішектің энтероциттерінде түзіледі.

Прекурсор ретінде глутамин, глутамат, пролин және орнитин пайдаланылуы мүмкін. Синтезден кейін цитруллин қақпа венасының қанына бөлінеді.

Осы жерде ерекше құбылыс жүреді.

Ішектен шыққан аминқышқылдардың көпшілігі бауырға барып, олардың бір бөлігі сол жерде бірден метаболизденеді. Ал цитруллинді бауыр өте аз мөлшерде ғана ұстайды. Ол спланхникалық аймақтан өтіп, жүйелік қан ағымына қолжетімді болады.

Одан кейін айналымдағы цитруллиннің едәуір бөлігін бүйректің қыртысты қабаты сіңіреді.

Проксималды түтікше жасушаларында екі негізгі фермент жұмыс істейді: аргининосукцинатсинтетаза — ASS1 және аргининосукцинатлиаза — ASL.

Алдымен цитруллин аспартатпен қосылып, аргининосукцинат түзеді. Содан кейін аргининосукцинат фумарат пен L-аргининге ыдырайды.

Түзілген аргинин бүйректен шығып, жүйелік қан айналымына өтеді.

Сондықтан ересек адамда аргининнің de novo синтезі едәуір дәрежеде мүшелер арасындағы процесс:

ішек цитруллин түзеді → қан оны бүйрекке тасымалдайды → бүйрек аргинин түзеді.

Пероральды цитруллиннің жүйелік аргинин қолжетімділігін арттыру құралы ретінде қызық болуының басты себебі осы.

Неге кейде аргининнің өзін емес, цитруллинді қабылдау тиімдірек

Бір қарағанда бұл қисынсыз көрінеді.

Егер азот оксидіне аргинин қажет болса, неге бірден аргинин қабылдамасқа?

Мәселе фармакокинетикада.

Пероральды L-аргинин жүйелік қан айналымына жетпей тұрып белсенді метаболиздене бастайды. Ішек пен бауырда аргиназа ферменттері аргининді орнитин мен мочевинаға айналдырады. Сондықтан қабылданған аргининнің едәуір бөлігі пресистемалық метаболизм кезінде жоғалады.

Нақты пайыз дозаға, өлшеу әдісіне және физиологиялық жағдайға байланысты. Сол себепті «пероральды аргининнің 60–70%-ы алғашқы өту кезінде міндетті түрде жойылады» деген кең таралған цифрды әмбебап тұрақты шама ретінде қабылдауға болмайды. Метаболикалық зерттеулер пресистемалық утилизацияның елеулі екенін көрсетеді, бірақ оның көлемі әртүрлі болуы мүмкін.

Цитруллин басқаша әрекет етеді.

Ол аргиназаның субстраты емес және ішекте де, бауырда да әлдеқайда аз метаболизденеді. Сондықтан қабылданған цитруллиннің көбірек бөлігі жүйелік қан айналымына жетіп, кейін бүйректе аргининге айналады.

Дені сау адамдардағы классикалық рандомизацияланған кроссовер зерттеуде цитруллин плазмадағы аргининнің «қисық астындағы ауданын» да, ең жоғары концентрациясын да зерттелген пероральды аргинин түрлеріне қарағанда тиімдірек көтерген. Тәулігіне екі рет 3 г дозада ол аргинин/ADMA арақатынасын және NO-тәуелді сигнализация маркерлерін де арттырған.

«Цитруллин аргининнен жақсы» деген сөз дәл осы жерде жақсы ғылыми негізге ие.

Бірақ тұжырым нақты болуы керек:

пероральды L-цитруллин көптеген жағдайда жүйелік аргинин концентрациясын пероральды L-аргининге қарағанда тиімдірек көтереді.

Бұл цитруллин кез келген ауруда, кез келген спорттық нәтиже үшін және кез келген дозада аргининнен клиникалық тұрғыдан жақсы дегенді білдірмейді.

Ағза неге осындай күрделі жолды пайдаланады

Ішек–бүйрек жүйесі алғаш қарағанда орынсыз күрделі көрінеді.

Неге ішек бірден аргинин синтездемейді?

Неге әуелі цитруллин жасап, оны қанмен бүйрекке жіберіп, тек содан кейін аргинин алу керек?

Мүмкін болатын артықшылықтардың бірі — жаңадан синтезделген азотты бауырдағы аргиназадан қорғау.

Цитруллинді бауыр іс жүзінде ұстамайды, сондықтан ол бауырдан өтіп, бірден мочевина цикліне түсіп кетпейді. Одан кейін бүйрек оны аргининге айналдырып, аргининді тікелей жүйелік қан айналымына шығарады, сол жерде ол перифериялық тіндерге қолжетімді болады.

Бұл аргинин пулын қолдаудың тиімді мүшелер аралық тәсілі.

Бірақ жүйелік цитруллинді бауыр ішіндегі цитруллинмен шатастырмау маңызды.

Цитруллин мочевина цикліне шынымен қатысады — бірақ пероральды қоспа жай ғана «бауырға кіріп, аммиакты байланыстырып» қоймайды

Гепатоцитте мочевина циклі уытты азотты мочевинаға айналдыру үшін қажет.

Митохондрияда карбамоилфосфат пен орнитин орнитинтранскарбамилаза әсерінен цитруллин түзеді. Кейін цитруллин цитозольге шығып, бірізді түрде аргининосукцинат пен аргининге айналады, ал аргиназа аргининді орнитин мен мочевинаға ыдыратады.

Сондықтан цитруллин мочевина циклінің міндетті аралық метаболиті екені рас.

Бірақ жүйелік цитруллиннің тарихы бөлек.

Пероральды цитруллинді бауыр қақпа венасының қанынан іс жүзінде шығармайды. Сондықтан спорттық қоспалардағы «қабылданған цитруллин гепатоциттерге түседі, мочевина циклін жылдамдатады және қаннан аммиакты тез тазартады» деген түсінік тым қарапайым.

Цитруллиннің азот алмасуымен байланысы нақты, бірақ физикалық жүктеме кезіндегі аммиакқа қоспаның әсері мочевина циклінің биохимиясына қарағанда әлдеқайда нашар дәлелденген.

Бұл метаболикалық механизм мен дәлелденген эргогендік әсердің арасындағы маңызды айырмашылық.

Азот оксиді цитруллиннен емес, аргининнен түзіледі

Цитруллиннің екінші маңызды рөлі тамыр эндотелийімен байланысты.

Бірақ мұнда да цитруллин жанама әсер етеді.

Эндотелиалдық NO-синтазаның, eNOS/NOS3, субстраты — L-аргинин.

Фермент аргининді азот оксидіне айналдырып, сонымен қатар L-цитруллин түзеді. Реакцияға оттек, NADPH, тетрагидробиоптерин, FAD, FMN және ферменттік кешеннің басқа компоненттері де қажет.

Түзілген NO — шағын газ тәрізді сигналдық молекула — эндотелий жасушасынан тамыр қабырғасындағы тегіс бұлшықет жасушаларына тез диффузияланады.

Сол жерде ол еритін гуанилатциклаза ферментін белсендіреді, циклдік GMP түзілуін арттырады және протеинкиназа G арқылы тегіс бұлшықеттің жиырылу тонусын төмендетеді.

Нәтижесі — вазодилатация.

Яғни тізбек былай көрінеді:

цитруллин → аргинин → eNOS → NO → sGC → цГМФ → тамыр тегіс бұлшықетінің босаңсуы.

Сонымен қатар eNOS реакциясында түзілген цитруллин міндетті түрде жоғалмайды. Эндотелий жасушаларында ASS және ASL бар және цитруллиннің бір бөлігін қайтадан аргининге айналдырып, жергілікті аргинин–цитруллин циклін құра алады.

Егер жасушада аргинин онсыз да көп болса, қосымша аргинин NO-ға неге әсер етеді

Мұнда тағы бір белгілі биохимиялық парадокс пайда болады.

Жасуша ішіндегі аргинин концентрациясы әдетте eNOS-ты қанықтыру үшін теориялық тұрғыдан қажет деңгейден әлдеқайда жоғары.

Тек тазартылған фермент кинетикасына қарасақ, тағы да аргинин қосу аса ештеңе өзгертпеуі керек сияқты.

Соған қарамастан, тәжірибелерде және кейбір клиникалық жағдайларда аргинин қолжетімділігін арттыру NO-тәуелді функцияны шынымен жақсарта алады.

Бұл аргинин парадоксы деп аталады.

Оны бірнеше механизммен түсіндіреді: жасушаішілік аргининнің компартментализациясы, eNOS-тың тасымалдаушылармен және аргининді қайта синтездейтін ферменттермен жергілікті байланысы, аргиназамен бәсекелестік және NO-синтазаның эндогендік тежегіші — асимметриялық диметиларгининнің, немесе ADMA, әсері.

Сондықтан аргининнің абсолюттік концентрациясы ғана емес, оның дұрыс жасушалық компартменттегі қолжетімділігі және бәсекелес тежегіштермен арақатынасы да маңызды.

Цитруллиннің қызығы — бос пероральды аргинин сияқты пресистемалық ыдырауға ұшырамай-ақ жүйелік аргининді тиімді көтере алуы.

Бұл цитруллин тамыр функциясын жақсартады дегенді білдіре ме

Мұнда деректер биохимиядан клиникалық өлшемдерге өтеді.

Эндотелий функциясының ең жиі қолданылатын маркерлерінің бірі — иық артериясының ағынға тәуелді дилатациясы — Flow-Mediated Dilation, FMD.

Ол қан ағымы мен ығысу кернеуі артқан кезде артерия қаншалық жақсы кеңейетінін көрсетеді. Бұл факторлар эндотелийден NO бөлінуін ынталандырады.

Рандомизацияланған зерттеулердің метаанализі L-цитруллинді ұзақтау қабылдау FMD көрсеткішін шамамен 0,9 пайыздық пунктке жақсартатынын көрсетті.

2025 жылғы орта және егде жастағы адамдарға арналған жаңа метаанализге сегіз РКЗ және 176 қатысушы кіріп, FMD шамамен 1,81 пайыздық пунктке артқан. Бұл ретте авторлар пульстік толқын жылдамдығының жалпы сенімді жақсаруын анықтамаған.

Бұл қызық нәтиже.

Ол цитруллинді тұрақты қабылдау эндотелий функциясының кейбір көрсеткіштерін шынымен жақсарта алатынын қолдайды.

Бірақ FMD — суррогаттық тамырлық маркер.

FMD жақсаруы инфаркт немесе инсульт қаупі автоматты түрде төмендейді дегенді білдірмейді және цитруллинді атеросклерозға қарсы дәріге айналдырмайды.

Цитруллин артериялық қысымды төмендете ме

Бұл сұраққа бір сөзбен адал жауап беру мүмкін емес.

Әртүрлі метаанализдер әртүрлі қорытындыға келген.

Клиникалық зерттеулердің бір талдауы L-цитруллиннің иықтағы да, орталық артериялық қысымға да статистикалық маңызды әсерін таппаған. Ал көбірек деректер жиынтығын қамтыған басқа талдау систолалық қысымның шамамен 4 мм сын. бағ.-ға төмендеуін және диастолалық қысымға шағын әсерді көрсеткен.

2025 жылғы орта және егде жастағы адамдарға арналған, 15 РКЗ мен 415 қатысушыны қамтыған метаанализ систолалық қысымның орта есеппен 4,0 мм сын. бағ.-ға, ал диастолалық қысымның шамамен 2,5 мм сын. бағ.-ға төмендегенін көрсетті. Бірақ талдауға L-цитруллин, қарбыз және кейбір аралас араласулар бірге кірген, сондықтан таза цитруллиннің жеке әсерін түсіндіру қиын.

2024 жылғы тіркелген клиникалық зерттеулер дизайнына арналған шолу да зерттеулердің өте әркелкі екенін және жалпы популяцияда созылмалы гипотензивтік әсер туралы сенімді айтуға жеткілікті база жоқ екенін атап өтті.

Сондықтан дұрысырақ тұжырым:

L-цитруллин кейбір топтарда, әсіресе бастапқы қысымы жоғары немесе тамырлық жүктемесі жоғары адамдарда, қысымды орташа төмендетуі мүмкін, бірақ әсері тұрақсыз және стандартты гипотензивтік терапияны алмастыруға жеткілікті болжамды емес.

Жұмыс істеп тұрған бұлшықеттегі қан ағымына не болады

Дәл осы жерде спорттық маркетинг келесі қадамды жасайды.

Егер цитруллин аргининді арттырса, аргинин NO-ды арттырса, ал NO тамырларды кеңейтсе, онда бұлшықетке әлдеқайда көп қан, оттек және глюкоза келуі керек — демек спортшы автоматты түрде төзімді болады.

Физиологиялық тізбек қисынды.

Бірақ жаттығу кезінде ағза қан ағымын әлдеқайда күрделі реттейді.

Жұмыс істеп тұрған бұлшықет қоспасыз-ақ NO, аденозин, калий, АТФ метаболиттері, простагландиндер және басқа механизмдер арқылы күшті жергілікті вазодилатация туғызады. Сондықтан аргинин қолжетімділігін арттыру онсыз да айқын белсенген бұлшықеттік қан ағымын міндетті түрде пропорционалды өсірмейді.

Кейбір топтарда әсер табылған.

Мысалы, гипертониясы бар постменопаузадағы әйелдерге күніне 10 г L-цитруллинді төрт апта беру FMD, білек қан ағымы және жүктеме кезіндегі бұлшықет оксигенациясын жақсартқан.

Бірақ бұл нәтижені барлық жас әрі сау спортшыларға көшіруге болмайды.

Эндотелий дисфункциясы бар адамда жақсартуға орын көбірек, ал жас әрі жаттыққан адамның тамыр функциясы бастапқыдан-ақ қалыптыға жақын болуы мүмкін.

«Памп» субъективті әсер ретінде шынайы болуы мүмкін, бірақ ол бұлшықет өсуіне тең емес

Бодибилдингте цитруллинді көбіне «памп» үшін — жаттығу кезінде жұмыс істеп тұрған бұлшықеттің қанмен айқын толуына байланысты сезім үшін қолданады.

Механизм тұрғысынан бұл қисынды.

Аргинин мен NO қолжетімділігін арттыру вазодилатацияға ықпал етіп, жұмыс істеп тұрған тіннің қанмен толуын күшейте алады.

Бірақ мұнда бірнеше ұғым жиі араласып кетеді.

Памп — бұл бұлшықет ақуызы синтезінің тікелей өлшемі емес.

Қанмен көбірек толу бұлшықет пропорционалды түрде көбірек аминқышқыл алды және бірден тезірек өсе бастады дегенді білдірмейді.

Ал субъективті түрде күшті памптың өзі ұзақ мерзімді гипертрофияның артқанын дәлелдемейді.

Цитруллин жаттығу өнімділігіне ықпал етуі мүмкін, ал сапалырақ жаттығу уақыт өте келе бұлшықет өсуін қолдауы ықтимал. Бірақ «көп NO → көп памп → көп бұлшықет» деген тікелей тізбек гипертрофия физиологиясын тым жеңілдетеді.

Цитруллин күштік төзімділікті жақсарта ма

Бұл жерде деректер сәл қызығырақ, бірақ әсері шағын.

2021 жылғы күш жаттығуларына арналған метаанализге сегіз плацебо-бақыланатын зерттеу және 137 қатысушы кірген.

Жаттығуға шамамен 40–60 минут қалғанда 6–8 г цитруллин малатын қабылдау плацебомен салыстырғанда орындалған қайталаулардың жалпы санын орта есеппен шамамен үш қайталауға, немесе 6%-ға жуық арттырған.

Стандартталған әсер көлемі шағын болған.

Яғни цитруллин малаты кейбір көпсеттік күш протоколдарында жұмыс көлеміне шағын қосымша бере алады.

Бірақ бұл әсерді стимулятормен салыстыруға болмайды.

Спортшы цитруллиннен кейін жүйке жүйесінің күрт өзгеруін немесе бір қайталаудағы максимумның айқын өсуін әдетте сезбейді. Ықтимал пайда көпсеттік жұмыстың соңына жақын, айырмашылық бірнеше қосымша қайталауға тең болған кезде байқалуы мүмкін.

Оның өзінде де бұл әсер барлық зерттеуде қайталанбаған.

Цитруллин малаты бойынша ең жаңа метаанализ не көрсетті

2026 жылға қарай деректер едәуір көбейді.

Жаңа үшдеңгейлі метаанализге 30 рандомизацияланған зерттеу, 644 қатысушы және 138 жеке әсер көлемі кірді.

Жалпы алғанда, цитруллин малаты физикалық өнімділіктің шағын жақсаруымен байланысты болды: Hedges' g шамамен 0,16.

Бірақ осы статистикалық маңызды цифрдың артында маңызды ескерту бар.

Болжам интервалдары кең болды, нәтижелер жүктеме түріне тәуелді болды, ал GRADE бойынша дәлел сенімділігі төменнен өте төменге дейін өзгерді. Авторлар әсердің жынысқа, жаттығу деңгейіне, дозаға немесе қабылдау уақытына сенімді тәуелділігін таппаған.

Сондықтан 2026 жылы «цитруллин малаты спорттық нәтижені дәлелденген түрде арттырады» деуден гөрі былай айту дұрысырақ:

ол кейбір жоғары қарқынды жаттығу жағдайларында шағын эргогендік әсер беруі мүмкін, бірақ бұл әсердің көлемі мен қайталанғыштығы әлі белгісіз.

Кәдімгі аэробтық төзімділік бойынша жағдай одан да күрделі

Бұл идея жүгіруші немесе велосипедші үшін ерекше тартымды көрінеді.

Көп NO → көп қан ағымы → көп оттек → жоғары төзімділік.

Бірақ аэробтық зерттеулердің метаанализдері мұндай қарапайым тізбекті растаған жоқ.

2022 жылғы жүйелі шолу және метаанализ цитруллиннің аэробтық өнімділікті, VO₂ кинетикасын, лактат деңгейін немесе субъективті жүктеме ауырлығын статистикалық маңызды жақсартпағанын көрсетті.

2023 жылғы жас әрі сау ересектердің төзімділігіне арнайы арналған метаанализ де өте әркелкі және шектеулі дәлелдерге сүйенген.

Цитруллин малаты жөніндегі ең жаңа талдау кейбір аэробтық хаттамаларда шағын әсер болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды, бірақ авторлар сенімділіктің төмен екенін және сезімталдық талдауларында нәтиженің тұрақсыздығын тікелей атап өтеді.

Сондықтан жүгіруші немесе велосипедші цитруллиннен дұрыс ұйымдастырылған көмірсу стратегиясы, төзімділік жаттығулары немесе кофеин деңгейіндегі әсерді күтпеуі керек.

Аммиак туралы не деуге болады — цитруллин шынымен «бұлшықетті тазарта» ма

Бұл идея спорттық сипаттамаларда жиі қайталанады.

Қарқынды жұмыс кезінде пурин нуклеотидтерінің айналымы шынымен артады, ал AMP дезаминациясы аммиак түзілуін көбейте алады.

Аммиак метаболикалық шаршаудың жалпы көрінісіне қатысады.

Сонымен бірге цитруллин биохимиялық тұрғыдан мочевина циклімен байланысты.

Осы екі фактіден жиі үшінші қорытынды жасалады: жаттығуға дейін қабылданған цитруллин бауырға түсіп, мочевина циклін жеделдетіп, жаттығу кезінде түзілген аммиакты тікелей «залалсыздандырады».

Бірақ бұл қадам әлдеқайда нашар дәлелденген.

Айналымдағы цитруллинді бауыр өте аз сіңіреді. Ол негізінен бүйрекке барып, аргининге айналады. Сондықтан қоспаның эргогендік әсерін бауырдағы мочевина циклін тікелей күшейтумен түсіндіру дұрыс емес.

Цитруллин малаты аммиак гомеостазын жақсартуы мүмкін деген гипотеза биохимиялық тұрғыдан қызық, бірақ спорттық әдебиетке арналған сыни шолулар бұл механизмді адамның өнімділігін арттырудың дәлелденген себебі деп санауға әлі болмайтынын көрсетеді.

Және иә, лактат — «тезірек шығарып тастау керек токсин» емес

Лактатқа жеке тоқталған жөн.

Ескі спорттық модельде оны бұлшықетте жиналып, шаршау мен кейінгі ауырсынуды туғызатын зиянды қалдық өнім ретінде жиі көрсететін.

Қазіргі физиология бұған әлдеқайда басқаша қарайды.

Лактат — қалыпты аралық метаболит. Ол тіндер арасында белсенді тасымалданады және қайтадан энергия субстраты ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Ол жаттығудан бір күн өткеннен кейін пайда болатын кешіктірілген бұлшықет ауырсынуының негізгі себебі емес.

Сондықтан цитруллиннің ықтимал әсерін «лактат пен протондарды капилляр арқылы тез шығарып, DOMS-тың алдын алады» деп түсіндіру дұрыс емес.

Оның үстіне спорттық зерттеулердің метаанализі цитруллиннің жүктемеден кейінгі лактат концентрациясына сенімді әсерін таппаған.

Бірақ бұлшықет ауырсынуына қатысты қызықты белгі бар

«Лактатты тазарту» түсіндірмесінің әлсіздігіне қарамастан, кейбір зерттеулер жаттығудан кейін субъективті ауырсынудың азаюын көрсеткен.

13 зерттеу мен 206 қатысушыны қамтыған метаанализ жаттығудан кейін 24 сағатта субъективті күш түсу мен бұлшықет ауырсынуының аздап төмендеуін анықтаған.

48 сағатта нәтиже статистикалық маңыздылыққа жетпеген.

Сондықтан «цитруллин 24–48 сағаттағы крепатураны дәлелденген түрде азайтады» деген тұжырым тым күшті.

Дұрысырақ нұсқа:

жаттығудан шамамен бір тәулік өткенде бұлшықет ауырсынуын аздап төмендетуі мүмкін деген деректер бар, бірақ әсер тұрақсыз және оның механизмі толық анықталмаған.

Таза L-цитруллин мен цитруллин малаты бір нәрсе емес

Нарықта негізгі екі форма кездеседі.

Біріншісі — таза L-цитруллин.

Мұнда доза түсінікті: егер өнім таңбаламасына сәйкес болса, 5 г ұнтақ шамамен 5 г цитруллиннің өзін білдіруі керек.

Екіншісі — цитруллин малаты, мұнда цитруллин алма қышқылымен немесе малатпен біріктірілген.

Көбіне 2:1 қатынасы көрсетіледі, яғни шартты түрде цитруллиннің екі бөлігіне малаттың бір бөлігі. Мұндай қоспаның 8 грамы теориялық түрде шамамен 5,3 г цитруллин және 2,7 г малат береді.

Бірақ нарықтағы шынайы жағдай күрделірек.

Сыни шолулар сапаны бақылау мәселелеріне назар аударған: коммерциялық өнімдердегі цитруллин мен малаттың нақты арақатынасы таңбаламамен әрдайым сәйкес келе бермейді, ал «citrulline malate 2:1» ұғымының өзі зерттеулерде біркелкі қолданылмаған.

Сондықтан бір өнімнің 8 грамы мен басқа өнімнің 8 грамы нақты L-цитруллиннің әртүрлі мөлшерін беруі мүмкін.

Малат қосымша энергетикалық әсер бере ме

Теория тартымды.

Малат — трикарбон қышқылдары циклінің аралық метаболиті және малат–аспартат шаттлына қатысады.

Сондықтан малатты цитруллинге қосу жүктеме кезінде тотығу метаболизмі мен АТФ өндірісін қолдауы мүмкін деген гипотеза пайда болды.

Бірақ малаттың Кребс цикліне қатысуының өзі бірнеше грамм малат қабылдау жұмыс істеп тұрған бұлшықеттегі митохондриялық АТФ синтезін елеулі жеделдетеді дегенді дәлелдемейді.

Цитруллин малатына арналған сыни шолулар малаттың эргогендік әсерге үлесін нақты белгісіз деп сипаттайды. Тіпті қоспаның ықтимал спорттық әсеріне малаттың өзі жауап бере ме, әлде негізгі әсер цитруллиннен келе ме — бұл да анық емес.

Сондықтан «малат АТФ ресинтезін жеделдетеді және лактатты қайтадан пируватқа айналдырады» деген сөйлем адамдардағы зерттеулерге қарағанда әлдеқайда сенімді естіледі.

Қазіргі таңда цитруллин малатын зерттелген спорттық цитруллин формасы ретінде қарастырған дұрысырақ, ал екі белсенді компоненттің дәлелденген синергиялық комбинациясы ретінде емес.

Эректильді функция туралы не белгілі

Цитруллин мен эрекция арасындағы байланыс физиологиялық тұрғыдан түсінікті.

Кавернозды денелердің тегіс бұлшықетінің босаңсуы едәуір дәрежеде NO–цГМФ сигналдық жолына тәуелді.

PDE5 ингибиторлары осы жолды жанама күшейтеді: олар NO-ды өздері өндірмейді, бірақ цГМФ ыдырауын баяулатады.

Цитруллин тізбектің жоғарырақ сатысында әсер етеді — NO синтезіне қажетті аргинин қолжетімділігін арттырады.

Ең белгілі шағын зерттеуге жеңіл эректильді дисфункциясы бар 24 ер адам қатысқан. Олар бір ай бойы тәулігіне 1,5 г L-цитруллин қабылдаған.

Эрекция қаттылығы көрсеткішінің 3-тен қалыпты 4 деңгейіне көтерілуі цитруллин қабылдаған кезеңде 24 адамның 12-сінде, ал плацебода 24 адамның 2-сінде байқалған.

Алайда авторлар цитруллиннің, кем дегенде қысқа мерзімде, PDE5 ингибиторларына қарағанда тиімділігі төмен екенін тікелей атап өткен.

Бұл қызық белгі, бірақ зерттеу шағын және біржақты соқыр болған.

Сондықтан цитруллинді силденафил немесе тадалафилдің дәлелденген алмастырушысы деп санауға болмайды, ал «эректильді дисфункцияға 5–6 г/тәулік» схемасының тіркелген дәрілер деңгейіндегі клиникалық базасы жоқ.

Силденафилмен немесе тадалафилмен бірге қабылдаудан қорқу керек пе

Танымал кеңестерде мұнда да шамадан тыс тұжырым кездеседі.

Цитруллин NO-ды арттырады, ал PDE5 ингибиторлары цГМФ сигналын күшейтеді деген себеппен кейде оларды бірге қабылдау «бақыланбайтын вазодилатация» қаупінен қарсы көрсетілген деп жазады.

Қолдағы клиникалық деректер мұны растамайды.

Тіпті шағын плацебо-бақыланатын зерттеу бар: онда ер адамдар PDE5 ингибиторларын қажет болған кезде қолдануды жалғастырып, сонымен бірге L-цитруллин мен транс-ресвератрол комбинациясын қабылдаған. Зерттеуді аяқтаған қатысушыларда ауыр жағымсыз әсерлер тіркелмеген. Бірақ зерттеу өте шағын және комбинация қолданылған, сондықтан кез келген дозаның толық қауіпсіздігін дәлелдемейді.

Яғни L-цитруллин + PDE5 ингибиторы PDE5 ингибиторы + нитрат комбинациясымен бірдей емес.

Соңғысы шынымен қарсы көрсетілген, өйткені нитраттар NO-дың тікелей әрі қуатты донорлары болып табылады және PDE5 блокадасымен бірге қауіпті гипотензия туғызуы мүмкін.

Цитруллин әлдеқайда жұмсақ және жанама әсер етеді.

Соған қарамастан, бастапқы қан қысымы төмен болса, цитруллин дозасы жоғары болса немесе бірнеше гипотензивтік құрал бірге қолданылса, сақтық орынды.

Ал нитроглицерин мен қысымға қарсы дәрілер ше

Мұнда да силденафил–нитрат қарсы көрсетілімін цитруллинге автоматты түрде көшіруге болмайды.

L-цитруллин мен органикалық нитраттардың комбинациясы үшін «PDE5 ингибиторы + нитрат» сияқты тікелей қарсы көрсетілген деп айтуға мүмкіндік беретін дәлелдер жоқ.

Бірақ сақтыққа негіз болатын фармакодинамикалық логика бар.

Нитраттар NO–цГМФ жүйесі арқылы тамырларды кеңейтеді. Цитруллин эндогендік NO өндірісін потенциалды түрде арттыра алады. Сондықтан сезімтал адамда олардың қан қысымына әсері теориялық тұрғыдан қосылуы мүмкін.

Антигипертензивтік дәрілерге де осы қағида қатысты.

Бұл АӨФ ингибиторын немесе ангиотензин рецепторлары блокаторын қабылдайтын адамға цитруллин мүлде болмайды дегенді білдірмейді.

Бірақ қысым дәрілермен онсыз да бақыланып тұрса, жоғары дозалы қоспаны бастағаннан кейін оны бақылау және әсіресе бас айналу немесе ортостатикалық гипотензияға бейімділік болса, дәрігермен талқылау орынды.

Цитруллин қаншалық қауіпсіз

Қолдағы деректер бойынша — өте жақсы көтерімді.

Ерте фармакокинетикалық зерттеуде дені сау ер адамдар бір реттік 2, 5, 10 және 15 г L-цитруллин қабылдаған. Ең жоғары дозада да елеулі жағымсыз әсер байқалмаған.

Сонымен бірге зерттеу қызық деталь көрсетті: доза өскен сайын цитруллиннің өз концентрациясы өсе берген, ал аргининнің өсімі біртіндеп бәсеңдеген. Бұл жоғары дозаларда бүйректің цитруллинді аргининге айналдыру қабілеті қанығуы мүмкін екенін көрсетеді.

Жаңа қауіпсіздік зерттеуі одан да жоғары дозаларды қарастырған.

Дені сау ер адамдар әр кезеңде төрт апта бойы кезекпен тәулігіне 6, 12, 18 және 24 г цитруллин қабылдаған. Авторлар еммен байланысты ауыр жағымсыз құбылыстарды таппаған және дәл осы төрт апталық зерттеу жағдайында 24 г/тәулікті NOAEL ретінде анықтаған.

Бұл қысқа мерзімді көтерімділік бойынша мықты деректер.

Бірақ олар 24 г-ды жылдар бойы күнделікті ұсынуға болады дегенді білдірмейді.

Цитруллинге ресми әмбебап UL белгіленбеген, ал өте жоғары дозалардың ұзақ мерзімді қауіпсіздігі әлдеқайда аз зерттелген.

«Артығының бәрі жай несеппен шығып кетеді» деген сөз де толық дұрыс емес

Бұл сөйлемді қауіпсіздік аргументі ретінде жиі қолданады.

Бірақ фармакокинетикалық зерттеулер бұдан қызығырақ жағдайды көрсетеді.

15 г-ға дейінгі бір реттік дозалардан кейін өзгермеген цитруллиннің несеппен шығарылуы төмен болып қалған — қабылданған дозаның шамамен 5%-ынан аз.

Демек ағза цитруллиннің көп бөлігін бүйрек арқылы өткізіп, жай ғана сыртқа шығарып тастамайды.

Цитруллин метаболикалық түрде белсенді пайдаланылады, ең алдымен аргинин прекурсоры ретінде. Өте жоғары дозаларда бүйректің оны аргининге айналдыру қабілеті қаныға бастауы мүмкін, сондықтан плазмадағы цитруллиннің өзі қаттырақ өседі.

Бұл «зат суда ериді, демек артығы қауіпсіз түрде толық шығарылады» деген ойдың тым қарапайым екенін тағы көрсетеді.

Қандай доза мағыналы

Дені сау адам үшін L-цитруллиннің ресми ұсынылатын тәуліктік нормасы жоқ.

Егер мақсат тек аргинин деңгейін көтеріп, NO-тәуелді тамырлық жүйеге ықпал ету болса, көптеген зерттеулер тәулігіне шамамен 3–6 г таза L-цитруллин қолданады.

Классикалық фармакокинетикалық зерттеуде тәулігіне 6 г — екі рет 3 грамнан — аргининді және NO-тәуелді сигнализация көрсеткіштерін тиімді көтерген.

Бірақ бұл 6 г әмбебап «емдік доза» дегенді білдірмейді.

Тамырлық зерттеулерде бірнеше грамнан тәулігіне 10 г шамасына дейін әртүрлі схемалар қолданылған және әсер қатысушылардың бастапқы жағдайына едәуір тәуелді болған.

Спорттық қолдануда тарихи тұрғыдан жаттығуға шамамен 40–60 минут қалғанда 6–8 г цитруллин малаты жиі зерттелген.

Егер мақсат кең таралған ғылыми хаттамаларды қайталау болса, бұл ақылға қонымды бастапқы нүкте.

Бірақ ең жаңа метаанализ дәл осы доза немесе дәл осы қабылдау уақыты басқа схемалардан статистикалық тұрғыдан жақсы екенін көрсете алмады.

Сондықтан «дәл 8 г, дәл 60 минут бұрын» деген кеңестің нақтылығы ғылымның өзінен жоғары.

Таза цитруллин неғұрлым болжамды нұсқа болуы мүмкін

Егер негізгі қызығушылық дәл аргинин мен NO-ға қатысты болса, таза L-цитруллиннің практикалық артықшылығы бар: белсенді аминқышқылдың нақты қанша мөлшері түскені түсінікті.

Цитруллин малатында нақты цитруллин мөлшері өнім құрамына тәуелді.

2:1 қоспада 8 г теориялық тұрғыдан шамамен 5,3 г L-цитруллин береді.

Бірақ барлық өнім 2:1 қатынасын қолданбайды, ал спорттық әдебиет талдаулары кейбір коммерциялық өнімдердің нақты құрамы таңбаламаға сәйкес келмейтінін көрсеткен.

Сондықтан нақты қанша цитруллин қабылдап жүргенін білгісі келетін адамға, нақты спорттық қоспа қажет болмаса, таза форманы дозалау оңайырақ.

Бірақ таза цитруллин спорттық өнімділік үшін малаттан дәлелденген түрде жақсы деп айтуға болмайды: тікелей сапалы салыстырулар тым аз.

Цитруллинді күн сайын қабылдау керек пе

Бұл мақсатқа байланысты.

Жедел спорттық әсер үшін ең жиі бір реттік, жаттығу алдындағы қабылдау зерттелген.

Тамырлық функция мен қан қысымына әсер үшін зерттеулерде әдетте бірнеше апта бойы күнделікті тұрақты қабылдау қолданылған.

Фармакокинетика тұрғысынан цитруллин әсер ете бастау үшін ұзақ «жүктеу фазасын» қажет етпейді: бір ғана дозадан кейін де плазмадағы цитруллин мен аргинин деңгейі көтеріледі.

Бірақ тамыр функциясының құрылымдық немесе функционалдық көрсеткіштері клиникалық зерттеулерде, әрине, ұзағырақ қабылдаудан кейін бағаланады.

Сондықтан «күнде ішу» мен «тек жаттығу алдында ішу» бір-біріне қарсы хаттамалар емес, екі бөлек зерттеу мақсаты.

Сау адамға цитруллин мүлде керек пе

Міндетті қажеттілік жоқ.

Адам ағзасы цитруллинді өзі, негізінен ішекте синтездейді және оны эндогендік аргинин өндірісін қолдау үшін пайдаланады.

Сау адам үшін цитруллиннің ресми тағамдық нормасы белгіленбеген.

Ең белгілі тағамдық көзі — қарбыз; аминқышқыл атауының өзі латынның Citrullus сөзінен шыққан. Бірақ кәдімгі тағамнан түсетін цитруллин мөлшері қоспа зерттеулерінде қолданылатын дозалардан айтарлықтай өзгеше.

Сондықтан цитруллинді күн сайын міндетті түрде толықтыратын витамин ретінде емес, кәдімгі тағамдық түсімнен әлдеқайда жоғары дозаларда белгілі фармакологиялық әсерлері бар нутрицевтикалық құрал ретінде қарастырған дұрыс.

Осы тұрғыдан ол спорттық нутрициологияда алмастырылмайтын микронутриенттен гөрі креатинге көбірек ұқсайды.

Бірақ мұнда да маңызды айырмашылық бар: күш, қуат және майсыз дене массасын арттыру бойынша креатиннің дәлел базасы әлдеқайда мықты әрі тұрақты.

Негізгі қорытынды

L-цитруллин — метаболизм анатомиясы қарапайым химиялық логикадан маңыздырақ болатын ең жақсы мысалдардың бірі.

Егер ағзаға аргинин қажет болса, аргининнің өзін беру табиғи көрінеді.

Бірақ пероральды аргинин жүйелік қан айналымына жетпей тұрып ішекте және бауырда ішінара метаболизденеді.

Цитруллин басқа жолды пайдаланады.

Ол жақсы сіңеді, бауырда дерлік ұсталмайды, жүйелік қан айналымына жетеді және негізінен бүйрекке түседі, онда ASS1 және ASL оны аргининге айналдырады.

Сондықтан L-цитруллин шынымен де жүйелік аргининді кейбір пероральды L-аргинин формаларына қарағанда тиімдірек көтере алады. Бұл — оның ең сенімді дәлелденген «артықшылығы».

Аргинин қолжетімділігін арттыру арқылы ол азот оксиді синтезін және тамыр қабырғасындағы NO–цГМФ сигнализациясын қолдай алады.

Кейбір зерттеулерде тұрақты қабылдау ағынға тәуелді дилатацияны жақсартады, ал кейбір популяцияларда артериялық қысымды аздап төмендетуі мүмкін.

Жеңіл эректильді дисфункцияда адамның қатысуымен жүргізілген шағын оң зерттеу бар, бірақ цитруллинді PDE5 ингибиторларымен бір деңгейге қоюға дәлел жеткіліксіз.

Спортта көрініс одан да сақ.

Цитруллин малаты жоғары қарқынды жұмыстың көлемін аздап арттыруы және, мүмкін, жаттығудан шамамен бір күн өткен соң бұлшықет ауырсынуын төмендетуі мүмкін. Бірақ әсері шағын, нәтижелер әркелкі, ал ең жаңа метаанализ дәлелдердің сенімділігін төмен немесе өте төмен деп бағалайды.

Аэробтық төзімділік үшін тұрақты және сенімді әсер әлі көрсетілген жоқ.

Аммиакты тез залалсыздандыру және малат арқылы қосымша АТФ өндіру туралы гипотезалар биохимиялық тұрғыдан қызық, бірақ адамдарда спорттық қоспалар маркетингінде айтылатындай жақсы дәлелденбеген.

Ал цитруллиннің қауіпсіздік профилі шынымен жақсы көрінеді: қысқа мерзімді зерттеулерде тіпті өте жоғары дозалар да ауыр уыттылық белгілерін көрсетпеген. Бірақ бірнеше апта ішінде уыттылық байқалмауы кез келген дозаның өмір бойы қауіпсіз екені дәлелденді дегенді білдірмейді.

Сондықтан бұл молекуланың негізгі идеясы өте қарапайым:

цитруллиннің қызығы оның өзі қуатты вазодилататор болғанында емес, ағзаның оны аргининнің тиімді жүйелік көзі ретінде пайдалана алуында.

Ал ары қарай нутрициологияның әдеттегі қағидасы жұмыс істейді:

күшті биохимиялық механизм күшті клиникалық әсерге кепілдік бермейді.

Материал білім беру мақсатында дайындалған және дәрігер кеңесін, диагностиканы немесе жеке тағайындалған емді алмастырмайды.