Organizmda yod: u nima uchun kerak, tanqisligini qanday aniqlash mumkin va ortiqcha miqdori nega xavfli

Yod — avvalo qalqonsimon bez uchun zarur bo‘lgan hayotiy muhim mikroelement. Organizm undan qalqonsimon bez gormonlari — tiroksin (T4) va triyodtironin (T3) ni sintez qilish uchun foydalanadi. Bu gormonlar energiya almashinuvi, yurak faoliyati, termoregulyatsiya, oqsil sintezi, o‘sish va nerv tizimining rivojlanishini boshqarishda ishtirok etadi.

Yodning yetarli tushishi ayniqsa homiladorlik davrida va erta bolalikda muhim, chunki bu davrlarda qalqonsimon bez gormonlari miya va nerv tizimining normal rivojlanishi uchun zarur.

Ammo yod masalasida “qancha ko‘p bo‘lsa, shuncha yaxshi” tamoyili ishlamaydi. Tanqislik qalqonsimon bez kattalashishi va gipotireozga olib kelishi mumkin, ortiqcha yod esa sezgir odamlarda gipotireozni ham, gipertireozni ham keltirib chiqarishi mumkin.

Shu sababli maqsad yodni imkon qadar ko‘p olish emas, balki uning organizmga barqaror fiziologik miqdorda tushishini ta’minlashdir.

Organizmga yod nima uchun kerak

Yodning asosiy biologik vazifasi — qalqonsimon bez gormonlari sintezida ishtirok etish.

Qalqonsimon bez qondagi yodidni ushlab olib, undan quyidagi gormonlarni hosil qilish uchun foydalanadi:

• T4 — tiroksin;
• T3 — triyodtironin.

Qalqonsimon bez gormonlari deyarli barcha a’zo va to‘qimalarga ta’sir qiladi.

Ular quyidagilar uchun zarur:

• normal energiya almashinuvi;
• issiqlik hosil bo‘lishini boshqarish;
• yurak-qon tomir tizimi faoliyati;
• oqsil sintezi va fermentlar faoliyati;
• normal o‘sish;
• suyak to‘qimasining yetilishi;
• miya va nerv tizimining rivojlanishi;
• ko‘plab a’zolarning normal ishlashi.

Shu sababli og‘ir yod tanqisligining oqibatlari faqat qalqonsimon bez bilan cheklanib qolmay, butun organizmga ta’sir qilishi mumkin.

Qalqonsimon bez yoddan foydalanishni qanday boshqaradi

Qalqonsimon bez faoliyati gipofiz tomonidan tireotrop gormon — TSH orqali boshqariladi.

Organizmda qalqonsimon bez gormonlari yetishmaganda gipofiz TSH ajralishini oshiradi. Bunga javoban qalqonsimon bez yodni faolroq ushlab, T4 va T3 ishlab chiqarishni ko‘paytirishga harakat qiladi.

Yod tanqisligi uzoq vaqt davom etsa va ancha yaqqol bo‘lsa, bu kompensator javob qalqonsimon bezning kattalashishiga — bo‘qoq rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

Agar yod juda kam tushsa, TSH rag‘batlantirishiga qaramay bez yetarli gormon ishlab chiqara olmay qolishi va gipotireoz rivojlanishi mumkin.

Muhim jihat shundaki, yodning o‘rtacha darajadagi tanqisligida TSH normal diapazonda qolishi mumkin. Shu sababli TSH qalqonsimon bez funksiyasining yaxshi ko‘rsatkichi, ammo individual yod tanqisligini aniqlash uchun sezgir test emas.

Odamga qancha yod kerak

Ehtiyoj yosh va fiziologik holatga bog‘liq.

NIH ma’lumotlariga ko‘ra, tavsiya etiladigan sutkalik miqdor taxminan:

• 1–8 yoshdagi bolalar — 90 mkg;
• 9–13 yoshdagi bolalar — 120 mkg;
• 14 yoshdan katta o‘smirlar va kattalar — 150 mkg;
• homiladorlik davrida — 220 mkg;
• emizish davrida — 290 mkg.

Bu ko‘rsatkichlar oziq-ovqat, ichimliklar va qo‘shimchalardan olinadigan umumiy yod miqdoriga tegishli. Ya’ni bu miqdorning barchasini qo‘shimcha shaklida qabul qilish kerak degani emas.

Sog‘lom katta yoshli odam uchun 150 mkg — umumiy sutkalik iste’mol uchun mo‘ljal, qo‘shimchaning avtomatik dozasi emas.

Nega homiladorlik davrida ehtiyoj oshadi

Homiladorlik vaqtida qalqonsimon bez gormonlari ishlab chiqarilishi ortadi, onaning yodga ehtiyoji oshadi va rivojlanayotgan homilani ham yod bilan ta’minlash kerak bo‘ladi.

Homiladorlikning birinchi yarmida homila ayniqsa onaning qalqonsimon bez gormonlariga bog‘liq. Keyinchalik homilaning o‘z qalqonsimon bezi ishlay boshlaydi, ammo gormon sintezi uchun zarur yod baribir ona organizmidan keladi.

Homiladorlik davridagi og‘ir yod tanqisligi quyidagilarga olib kelishi mumkin:

• miya rivojlanishining buzilishi;
• o‘sishning sekinlashishi;
• qaytmas nevrologik shikastlanish;
• homiladorlikni yo‘qotish xavfining oshishi;
• bolaning og‘ir rivojlanish buzilishlari.

Shu sababli homiladorlik va erta bolalik yod holatiga eng sezgir davrlardan hisoblanadi.

Barcha homilador ayollarga yod qo‘shimchasi kerakmi

Bu mamlakat, ratsion, tuzni yodlash dasturi va qalqonsimon bez holatiga bog‘liq.

AQShda homiladorlik davrida tavsiya etiladigan umumiy yod miqdori kuniga 220 mkg, emizish davrida esa 290 mkg. JSST ayrim jamoat salomatligi dasturlarida homilador va emizikli ayollar uchun taxminan kuniga 250 mkg ni maqsad sifatida qo‘llaydi.

American Thyroid Association Shimoliy Amerikada homiladorlikni rejalashtirayotgan, homilador va emizikli ayollarga kaliy yodid shaklida 150 mkg yod saqlovchi qo‘shimcha tavsiya qiladi.

Ammo bu bir xil sxema har bir mamlakatda yoki qalqonsimon bez kasalligi bo‘lgan har bir odamga avtomatik tarzda mos degani emas.

Agar qalqonsimon bez kasalligi mavjud bo‘lsa, qo‘shimcha qabul qilishni shifokor bilan muhokama qilish ma’qul.

Yod qayerda uchraydi

Yaxshi oziq-ovqat manbalari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• dengiz baliqlari;
• mollyuskalar va boshqa dengiz mahsulotlari;
• sut va boshqa sut mahsulotlari;
• tuxum;
• yodlangan tuz;
• ayrim dengiz o‘tlari.

Ammo tabiiy mahsulotlarning o‘zida ham yod miqdori sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

Masalan, sut mahsulotlaridagi yod miqdori hayvonlar yemiga va ishlab chiqarish usullariga bog‘liq, o‘simlik mahsulotlaridagi yod esa qisman tuproq va suvdagi yod miqdoriga bog‘liq.

Shu sababli “men ba’zan baliq yeyman” degan ma’lumot asosida yod iste’molini aniq baholash qiyin.

Yodlangan tuz — profilaktikaning eng ishonchli usullaridan biri

Oziq-ovqat tuzini yodlash yod tanqisligi kasalliklarini oldini olishning asosiy global strategiyalaridan biri bo‘lib qolmoqda.

JSST yodlangan oziq-ovqat tuzini aholiga fiziologik miqdorda yod yetkazib berishning samarali usuli sifatida tavsiya qiladi.

Muhim tamoyil:

yodlangan tuz oddiy tuzning o‘rnini bosishi kerak, unga qo‘shimcha bo‘lmasligi kerak.

Yod olish uchun umumiy tuz iste’molini ko‘paytirish shart emas.

Natriy iste’molini kamaytirish tavsiyalari va yod tanqisligining oldini olish bir-biriga zid emas. Tuzdagi yod konsentratsiyasini odamlar tuzni me’yorida iste’mol qilgan holda ham yetarli yod oladigan tarzda moslashtirish mumkin.

Dengiz, Himolay va pushti tuz yodlangan tuz bilan bir xil emas

“Dengiz tuzi” yoki “tabiiy tuz” degan nom mahsulot yaxshi yod manbai ekanini anglatmaydi.

Dengiz tuzi, Himolay tuzi, kosher tuzi, fleur de sel va boshqa maxsus tuzlarda yod juda kam bo‘lishi yoki ular umuman yodlanmagan bo‘lishi mumkin.

Masalan, NIH ma’lumotlariga ko‘ra, AQShda chorak choy qoshiq yodlangan tuzda taxminan 75–80 mkg yod mavjud, shu miqdordagi yodlanmagan dengiz tuzida esa deyarli yo‘q.

Yodlangan tuzdagi haqiqiy yod miqdori mamlakat standartlariga qarab farq qiladi.

Shu sababli tuzning rangi yoki kelib chiqishiga emas, qadoqdagi “yodlangan” degan yozuvga qaragan ma’qul.

Yodlangan tuzni faqat pishirish oxirida qo‘shish kerakmi

“Yod oson uchib ketadi” degan gap qisman to‘g‘ri, ammo jarayon murakkabroq.

Yodning barqarorligi quyidagilarga bog‘liq:

• kimyoviy shakliga;
• namlikka;
• haroratga;
• tuzning tozaligiga;
• qadoqqa;
• saqlash muddatiga;
• pishirish usuliga.

JSST tuzni yodlash uchun ko‘pincha tavsiya qiladigan kaliy yodat, ayniqsa iliq va nam iqlimda, kaliy yodidga qaraganda barqarorroq.

Yodning bir qismi uzoq saqlash yoki termik ishlov vaqtida yo‘qolishi mumkin.

Shu sababli amaliy yondashuv quyidagicha:

• yodlangan tuzni quruq, yopiq idishda saqlash;
• uni yillar davomida nam joyda qoldirmaslik;
• imkon bo‘lsa, tuzning hech bo‘lmaganda bir qismini pishirish oxiriga yaqin qo‘shish.

Ammo yodlangan tuzni qaysi daqiqada qo‘shishni mukammal hisoblashdan ko‘ra, haqiqiy yodlangan tuzni muntazam ishlatish muhimroq.

Nega dengiz o‘tlari yodning oldindan aytib bo‘lmaydigan manbai

Dengiz o‘tlarida juda ko‘p yod bo‘lishi mumkin.

Muammo shundaki, yod konsentratsiyasi turi, o‘stirilgan joyi va qayta ishlash usuliga qarab keskin o‘zgaradi.

NIH ma’lumotlariga ko‘ra, tijorat dengiz o‘tlarida yod miqdori taxminan 1 grammga 16 dan 2 984 mkg gacha bo‘lishi mumkin.

Bu mahsulotlar o‘rtasida juda katta farq borligini anglatadi.

Ayrim kelp va kombu turlarida yod ayniqsa ko‘p bo‘lishi mumkin.

Shu sababli dengiz o‘tlari kundalik oldindan aytib bo‘ladigan yod dozasi uchun har doim ham qulay manba emas.

Xuddi shu narsa laminariya asosidagi qo‘shimchalarga ham tegishli: “tabiiy” degan so‘z doza fiziologik yoki barqaror ekanini kafolatlamaydi.

Yod tanqisligi xavfi kimlarda yuqori

Xavf quyidagi odamlarda yuqoriroq:

• yodlangan tuz ishlatmaydiganlarda;
• baliq va dengiz mahsulotlarini kam yoki umuman yemaydiganlarda;
• sut mahsulotlari va tuxum iste’mol qilmaydiganlarda;
• vegan ratsion tutadiganlarda;
• tuprog‘i yodga kambag‘al hududlarda yashaydiganlarda;
• homiladorlik yoki emizish davrida ehtiyoji oshganlarda.

And, Himolay va Alp tog‘larining ayrim hududlari tarixan yodga kambag‘al tuproqlarga ega bo‘lgan.

Zamonaviy tuzni yodlash dasturlari odamning mahalliy tuproq va suvdagi yod miqdoriga bog‘liqligini sezilarli kamaytiradi.

Krestguldosh sabzavotlar va soya “yodni bloklaydimi”

Ayrim mahsulotlarda qalqonsimon bezning yoddan foydalanishiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan, goitrogenlar deb ataladigan moddalar mavjud.

Bularga quyidagilar kiradi:

• ayrim krestguldosh sabzavotlar;
• soya;
• maniok.

Ammo yod yetarli tushadigan odamda brokkoli, karam, gulkaram va shunga o‘xshash mahsulotlarni odatiy miqdorda iste’mol qilish jiddiy muammo hisoblanmaydi.

Bu omil yod allaqachon yetishmayotgan holatlarda ko‘proq ahamiyat kasb etadi.

Shu sababli ko‘pchilik odamlar “qalqonsimon bez uchun” foydali sabzavotlarni ratsiondan chiqarib tashlashi shart emas.

Yod tanqisligida nima sodir bo‘ladi

Yod juda kam tushganda organizm uchun yetarli qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqarish qiyinlashadi.

Qalqonsimon bez TSH ta’sirida yodni ko‘proq ushlashga harakat qilib, vaziyatni kompensatsiya qiladi.

Uzoq davom etgan tanqislikda:

• qalqonsimon bez kattalashishi — bo‘qoq;
• qalqonsimon bez gormonlari ishlab chiqarilishining pasayishi;
• gipotireoz

rivojlanishi mumkin.

Bo‘qoq uzoq davom etgan va yaqqol yod tanqisligining dastlabki ko‘rinadigan belgilaridan biri bo‘lishi mumkin.

Gipotireoz qanday alomatlar berishi mumkin

Qalqonsimon bez faoliyati pasayganda quyidagilar paydo bo‘lishi mumkin:

• charchoq;
• uyquchanlik;
• sovuqqa sezgirlik;
• quruq teri;
• ich qotishi;
• jismoniy yoki aqliy ish qobiliyatining pasayishi;
• fikrlash yoki harakatlarning sekinlashishi;
• tushuntirib bo‘lmaydigan vazn ortishi;
• boshqa alomatlar.

Ammo juda muhim jihat:

bu alomatlar yod tanqisligiga xos emas.

Ular temir tanqisligi anemiyasida, uyqu buzilishlarida, depressiyada, boshqa qalqonsimon bez kasalliklarida va ko‘plab boshqa holatlarda ham uchrashi mumkin.

Gipotireozni faqat alomatlarga qarab aniqlab bo‘lmaydi.

“Yod to‘ri” orqali tanqislikni aniqlash mumkinmi

Yo‘q.

Teriga surtilgan yodning qanchalik tez yo‘qolishi:

• organizmdagi yod zaxirasini ko‘rsatmaydi;
• qalqonsimon bez funksiyasini baholamaydi;
• qo‘shimcha kerak yoki kerak emasligini aniqlamaydi.

Xuddi shuningdek, siydik rangi, yod qabul qilgandan keyingi his-tuyg‘u yoki boshqa uy sharoitidagi usullar bilan yod tanqisligini aniqlash ishonchli emas.

Bunday usullar ilmiy diagnostik asosga ega emas.

Yod tanqisligini siydik tahlili bilan aniqlash mumkinmi

Bu yerda aholi darajasidagi baholash bilan alohida odam diagnostikasini farqlash muhim.

So‘rilgan yodning 90% dan ortig‘i siydik orqali chiqariladi, shu sababli siydikdagi yod yaqin vaqt ichidagi iste’molni yaxshi aks ettiradi.

JSST aholining yod holatini baholash uchun katta guruhlardagi siydik yodi konsentratsiyasining medianasidan foydalanadi.

Ammo alohida odamning bir martalik siydik namunasi yaqinda nima yeganiga juda bog‘liq.

Shu sababli siydikdagi yodni bir marta o‘lchash individual yod tanqisligini ishonchli tashxislash uchun mos emas.

Tadqiqotlarda yoki ixtisoslashtirilgan klinik sharoitlarda aniqroq individual baholash uchun takroriy namunalardan yoki bir necha marta 24 soatlik siydik yig‘ishdan foydalanilishi mumkin, ammo bu ancha murakkab yondashuv.

Unda TSH va erkin T4 nimani ko‘rsatadi

Ular boshqa savolga javob beradi.

TSH va erkin T4 qalqonsimon bez funksiyasini baholaydi, yod zaxirasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchamaydi.

Qalqonsimon bezni tekshirish odatda TSH dan boshlanadi. Agar natija o‘zgargan bo‘lsa yoki klinik vaziyat talab qilsa, erkin T4 va ba’zan boshqa ko‘rsatkichlar qo‘shiladi.

Masalan:

• yuqori TSH va past erkin T4 birlamchi gipotireozga mos kelishi mumkin;
• past TSH va yuqori qalqonsimon bez gormonlari gipertireozni ko‘rsatishi mumkin.

Ammo gipotireoz tasdiqlangan taqdirda ham avtomatik ravishda “demak, odamga ko‘proq yod kerak” deb xulosa qilish noto‘g‘ri.

Ko‘plab hududlarda gipotireozning keng tarqalgan sababi yod tanqisligi emas, balki qalqonsimon bezning autoimmun kasalligidir.

Hamma uchun antitanalar va qalqonsimon bez UZI kerakmi

Yo‘q.

Qo‘shimcha tekshiruvlar klinik vaziyatga qarab buyuriladi.

Masalan, tireoperoksidazaga qarshi antitanalar qalqonsimon bezning autoimmun kasalligidan shubha qilinganda ishlatilishi mumkin.

UZI bez tuzilishini va tugunlarni baholashga yordam beradi, ammo odam yetarli yod olayotganini ko‘rsatmaydi.

Shu sababli “TSH + T4 + barcha antitanalar + UZI + siydikdagi yod” sxemasini hamma uchun qilish odatda kerak emas.

Yodning ortiqcha miqdori ham nega xavfli

Qalqonsimon bez yod iste’molining ancha keng diapazoniga moslasha oladi.

Ammo bu moslashuvning ham chegarasi bor.

Katta yod yuklamasi sezgir odamlarda qalqonsimon bez gormonlari sintezini vaqtincha susaytirishi mumkin.

Agar qalqonsimon bez bu reaksiyadan normal chiqib keta olmasa, gipotireoz rivojlanishi mumkin.

Boshqa holatlarda, ayniqsa avtonom ishlaydigan tugunlar yoki ayrim qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lsa, yuqori yod yuklamasi aksincha gipertireozni qo‘zg‘atishi mumkin.

Shu sababli ortiqcha yod gipotireoz va bo‘qoqni ham, yodga bog‘liq gipertireozni ham keltirib chiqarishi mumkin.

Ortiqcha yodga kimlar ayniqsa sezgir

Alohida ehtiyotkorlik quyidagi odamlarda kerak:

• qalqonsimon bezning autoimmun kasalliklari bo‘lganlarda;
• tugunli yoki ko‘p tugunli bo‘qoq bo‘lganlarda;
• Graves kasalligi bo‘lganlarda;
• avval og‘ir yod tanqisligini boshdan kechirganlarda;
• dori yoki qo‘shimchalardan allaqachon ko‘p yod olayotganlarda.

Ba’zi odamlar aholining ko‘pchiligi yaxshi ko‘tara oladigan yod miqdoriga ham salbiy javob berishi mumkin.

Shu sababli qalqonsimon bez kasalligi mavjud bo‘lsa, o‘zboshimchalik bilan “yod bilan davolash kursi” boshlash ayniqsa nomaqbul.

Qancha yod ortiqcha hisoblanadi

Kattalar uchun NIH yuqori ruxsat etilgan sutkalik miqdorni 1 100 mkg deb belgilaydi.

Bolalar uchun chegaralar pastroq:

• 1–3 yosh — 200 mkg;
• 4–8 yosh — 300 mkg;
• 9–13 yosh — 600 mkg;
• 14–18 yosh — 900 mkg.

Bu miqdorlar oziq-ovqat va qo‘shimchalardagi yodni birgalikda hisobga oladi.

Boshqa nutriyentlar kabi, yuqori chegara maqsad emas.

Katta yoshdagi odamga odatda kuniga taxminan 150 mkg kerak bo‘ladi, 1 100 mkg esa uzoq muddatli iste’molning yuqori chegarasi bo‘lib, undan yuqorida nojo‘ya ta’sir xavfi ortadi.

Nega 1 000 mkg lik qo‘shimcha “shunchaki biroz yuqoriroq doza” emas

Bir milligramm yod — 1 000 mkg.

Demak, 1 mg yod saqlovchi bitta qo‘shimchaning o‘zi AQShdagi katta yoshli odamlar uchun yuqori ruxsat etilgan chegaraga deyarli yetadi, bunda oziq-ovqatdagi yod hali hisobga olinmagan.

American Thyroid Association aniq tibbiy ko‘rsatma bo‘lmasa, kuniga 500 mkg dan ortiq yod saqlovchi qo‘shimchalarni muntazam qabul qilishdan saqlanishni tavsiya qiladi.

Shu sababli “yuqori dozali yod” deb reklama qilinadigan mahsulotlar avtomatik ravishda samaraliroq degani emas.

Kelp qo‘shimchalari nega ehtiyotkorlikni talab qiladi

Asosiy muammo kelp “yomon” ekanida emas.

Muammo — dozaning oldindan aytib bo‘lmasligida.

Turli dengiz o‘tlaridagi yod konsentratsiyasi bir necha baravar, hatto o‘nlab va yuzlab baravar farq qilishi mumkin. Shu sababli ularning asosidagi qo‘shimchalar ham aniq fiziologik dozani barqaror berishda ishonchsizroq bo‘lishi mumkin.

Agar qo‘shimcha haqiqatan kerak bo‘lsa, yod miqdori aniq ko‘rsatilgan kaliy yodid kabi standartlashtirilgan shakllar dozani yaxshiroq nazorat qilish imkonini beradi.

Bu American Thyroid Association homiladorlikka oid tavsiyalarida kelp o‘rniga kaliy yodidni afzal ko‘rishining sabablaridan biridir.

Amiodaron va qalqonsimon bez

Amiodaron — tarkibida juda ko‘p yod bo‘lgan antiaritmik dori.

U qalqonsimon bez faoliyatiga sezilarli ta’sir qilib, gipotireozni ham, tireotoksikozni ham keltirib chiqarishi mumkin.

Tireotoksikoz mexanizmi turlicha bo‘lishi mumkin. Ba’zi odamlarda katta yod yuklamasi avvaldan o‘zgargan bezda gormon ishlab chiqarishni oshiradi. Boshqalarda esa qalqonsimon bez to‘qimasining yallig‘lanishi va shikastlanishi avval saqlangan gormonlarning chiqishiga olib keladi.

Shu sababli amiodaron qabul qiladigan odamlar yuqori dozadagi yod qo‘shimchalarini o‘zlari mustaqil ravishda qo‘shmasligi kerak, qalqonsimon bez faoliyati esa odatda tibbiy kuzatuv doirasida tekshiriladi.

Yod va dori vositalari bilan o‘zaro ta’sir

Yuqori dozadagi yod ayrim dorilar bilan o‘zaro ta’sirlashishi mumkin.

Masalan:

• katta yod dozalarini antitireoid dorilar bilan birga qabul qilish qalqonsimon bez faoliyatini ortiqcha bostirishi mumkin;
• kaliy yodidni ayrim ACE ingibitorlari bilan birga qabul qilish qonda kaliy oshishi xavfini kuchaytirishi mumkin;
• shunga o‘xshash xavf kaliy yodidni kaliyni saqlovchi diuretiklar bilan qo‘shib qabul qilganda ham bo‘lishi mumkin.

Oziq-ovqatdan tushadigan fiziologik miqdordagi yodda bu odatda muammo bo‘lmaydi. Gap asosan konsentrlangan yod preparatlari haqida ketmoqda.

Yod va radiatsion favqulodda holatlar — mutlaqo alohida masala

Yodlangan tuz qalqonsimon bezni radioaktiv yoddan himoya qilmaydi.

Ayrim yadroviy yoki radiatsion favqulodda vaziyatlarda qalqonsimon bezning radioaktiv yodni vaqtincha ushlab olishini to‘sish uchun farmakologik dozadagi kaliy yodid (KI) ishlatilishi mumkin.

Ammo KI ni “ehtiyot chorasi uchun” o‘zboshimchalik bilan qabul qilish kerak emas.

JSST uni faqat sog‘liqni saqlash yoki radiatsion xavfsizlik organlarining rasmiy ko‘rsatmasi bo‘lganda qo‘llashni tavsiya qiladi, chunki doza yosh, ta’sir vaqti va hodisa turiga bog‘liq.

KI o‘rniga juda ko‘p yodlangan tuz iste’mol qilish samarasiz va ortiqcha natriy sababli qo‘shimcha xavf tug‘diradi.

Yod tanqisligidan shubha qilinsa nima qilish kerak

**1. Ratsionni baholang.**Yodlangan tuz, baliq, dengiz mahsulotlari, tuxum va sut mahsulotlari muntazam iste’mol qilinadimi, tekshiring.

**2. Ishlatayotgan tuzingizni tekshiring.**Qadoqda aniq “yodlangan” deb yozilmagan bo‘lsa, dengiz, pushti yoki Himolay tuzini yod manbai deb hisoblamang.

**3. Hayot davrini hisobga oling.**Homiladorlik va emizish davrida ehtiyoj ortadi.

**4. Faqat alomatlarga qarab tashxis qo‘ymang.**Charchoq, sovuqqa sezgirlik, quruq teri va vazn ortishi yod tanqisligiga xos emas.

**5. Qalqonsimon bez faoliyati buzilishidan shubha bo‘lsa, tegishli tahlillardan boshlang.**Odatda TSH va, zarur bo‘lsa, erkin T4 tekshiriladi.

**6. Siydikdagi yodning bir martalik tahlilini mustaqil tashxis sifatida ishlatmang.**Bitta o‘lchov aholi tadqiqotlari uchun individual qo‘shimcha kerakligini aniqlashdan ko‘ra foydaliroq.

**7. Teriga yod surtish testlarini ishlatmang.**Ular yod holatini ko‘rsatmaydi.

**8. Yod olish uchun tuzni ko‘proq iste’mol qilmang.**Yodlanmagan tuz o‘rniga yodlangan tuzdan foydalaning va umumiy natriy iste’molini me’yorida saqlang.

**9. Dengiz o‘tlari va yuqori dozali qo‘shimchalardan ehtiyot bo‘ling.**Ulardagi yod miqdori fiziologik ehtiyojdan ancha yuqori bo‘lishi mumkin.

**10. Qalqonsimon bez kasalligi bo‘lsa, yuqori dozadagi yodni o‘zboshimchalik bilan boshlamang.**Ayniqsa tugunli bo‘qoq, Graves kasalligi yoki autoimmun tireoiditda.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Rejali tibbiy baholash ayniqsa quyidagi holatlarda muhim:

• qalqonsimon bezning ko‘zga ko‘rinadigan kattalashishi;
• bo‘yinda yangi tugun yoki hosila paydo bo‘lishi;
• gipo- yoki gipertireozga o‘xshash alomatlarning uzoq davom etishi;
• qalqonsimon bez kasalligi bo‘lgan odamda homiladorlik;
• amiodaron qabul qilish;
• yuqori dozali yodni uzoq muddat qabul qilish.

Quyidagi holatlarda tezroq tibbiy baholash kerak:

• yaqqol taxikardiya;
• kuchli yurak urishi yoki ritm buzilishi;
• ko‘krak og‘rig‘i;
• kuchli nafas qisishi;
• yaqqol holsizlik;
• ong chalkashligi;
• umumiy ahvolning tez yomonlashishi.

Bu alomatlar faqat yodga xos emas, ammo qalqonsimon bez faoliyatining jiddiy buzilishlari va boshqa xavfli holatlarda ham uchrashi mumkin.

Yaxshi natija nima

Profilaktikaning maqsadi yod iste’molini imkon qadar yuqori darajaga yetkazish emas.

Yaxshi natija quyidagilarni anglatadi:

• yodning barqaror fiziologik miqdorda tushishi;
• umumiy tuz miqdorini oshirmasdan yodlangan tuz ishlatish;
• qalqonsimon bezning normal faoliyati;
• surunkali tanqislikka ham, ortiqcha tushishga ham yo‘l qo‘ymaslik;
• homiladorlik va emizish davrida yetarli yod bilan ta’minlash;
• nazoratsiz yuqori dozali qo‘shimchalardan saqlanish;
• qalqonsimon bez kasalliklarini avtomatik ravishda yod tanqisligi bilan tushuntirmasdan, to‘g‘ri baholash.

Uchta tushunchani alohida ajratish ayniqsa muhim:

yod iste’moli, yod holati va qalqonsimon bez funksiyasi.

Ular o‘zaro bog‘liq, ammo bir-birini almashtirmaydi.

Normal TSH odam aniq qancha yod iste’mol qilayotganini ko‘rsatmaydi, qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi esa to‘g‘ri davolash albatta qo‘shimcha yod degani emas.

Asosiy tamoyil oddiy: yod qalqonsimon bez gormonlari sintezi va nerv tizimining normal rivojlanishi uchun zarur, ammo uning tanqisligi ham, ortiqcha miqdori ham qalqonsimon bez faoliyatini buzishi mumkin. Eng yaxshi strategiya — eng yuqori doza emas, yodning muntazam fiziologik miqdorda tushishi.

Ushbu material ta’limiy maqsadda taqdim etilgan va shifokor konsultatsiyasi, tashxis yoki individual buyurilgan davolash o‘rnini bosmaydi.

Manbalar

1. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements (NIH ODS). Iodine — Fact Sheet for Health Professionals. Yodning funksiyalari, tavsiya etiladigan iste’mol, oziq-ovqat manbalari, xavf guruhlari, laboratoriya baholashi, ortiqcha iste’mol va dori vositalari bilan o‘zaro ta’sirlar bo‘yicha asosiy ma’lumot manbai.
2. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements (NIH ODS). Iodine — Fact Sheet for Consumers. Sutkalik ehtiyoj, yodlangan tuz, oziq-ovqat manbalari, homiladorlik va ortiqcha iste’mol xavfi haqida amaliy ma’lumot.
3. World Health Organization. Iodine deficiency. Aholining yod holatini baholash, siydikdagi yod konsentratsiyasining medianasi va homiladorlik hamda bola rivojlanishidagi tanqislik oqibatlari haqida ma’lumot.
4. World Health Organization. Iodization of salt for the prevention and control of iodine deficiency disorders. Oziq-ovqat tuzini yodlash va yod tanqisligini oldini olishni natriy iste’molini kamaytirish bilan birlashtirish bo‘yicha tavsiyalar.
5. World Health Organization. Guideline: Fortification of food-grade salt with iodine for the prevention and control of iodine deficiency disorders. Yod shakllari, yodat va yodidning barqarorligi hamda saqlash va pishirish jarayonida yod yo‘qotilishi haqida ma’lumot.
6. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Thyroid Tests. TSH, erkin T4, T3, qalqonsimon bez antitanalari va boshqa diagnostik usullarning qalqonsimon bez kasalliklarini baholashdagi roli haqida ma’lumot.
7. American Thyroid Association. ATA Statement on the Potential Risks of Excess Iodine Ingestion and Exposure. Yodning fiziologik ehtiyoji, homiladorlik, yuqori dozali yod va kelp saqlovchi qo‘shimchalar bo‘yicha tavsiyalar.
8. American Thyroid Association. Thyroid disease and amiodarone-related resources. Amiodaron tarkibidagi yuqori yod miqdori va uning gipotireozni ham, tireotoksikozni ham keltirib chiqarish ehtimoli haqida ma’lumot.
9. World Health Organization. Use of potassium iodide for thyroid protection during nuclear or radiological emergencies. Radiatsion favqulodda holatlarda kaliy yodiddan foydalanish va yodlangan tuz uning o‘rnini bosa olmasligi haqida tavsiyalar.