Vitamin B9: organizmga folat nima uchun kerak, uning tanqisligini qanday aniqlash mumkin va homiladorlik davrida nega u ayniqsa muhim

Folat hujayralarning normal bo‘linishi, DNK sintezi va qon hosil bo‘lishi uchun zarur. Uning roli ayniqsa to‘qimalar tez o‘sib, yangilanadigan davrlarda muhim — masalan, homiladorlikning ilk bosqichlarida, bo‘lajak bolaning asab tizimi shakllanayotgan paytda.

Shu bilan birga, vitamin B9 tanqisligi belgilarini temir tanqisligi, vitamin B12 yetishmovchiligi, charchoq yoki boshqa holatlar bilan osongina adashtirish mumkin. Yana bir muhim jihat bor: folat almashinuvi vitamin B12 bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli anemiya yoki folat tanqisligiga shubha qilinganda, bir vaqtning o‘zida B12 tanqisligi ham e’tibordan chetda qolmaganiga ishonch hosil qilish muhim. (ods.od.nih.gov)

Keling, folat va foliy kislotasi o‘rtasidagi farqni, ular organizmga nima uchun kerakligini, kimlarda tanqislik xavfi yuqoriligini, diagnostikaga qanday to‘g‘ri yondashish kerakligini va vitamin B9 homiladorlikdan oldin hamda homiladorlik davrida nega ayniqsa muhimligini ko‘rib chiqamiz.

Folat nima va organizmga nima uchun kerak

Folat — vitamin B9 ga kiruvchi suvda eruvchan birikmalar guruhining umumiy nomi. Ular nuklein kislotalari sintezi, hujayralarning bo‘linishi, qon hosil bo‘lishi va aminokislotalar almashinuvida ishtirok etadi.

Foliy kislotasi — vitamin B9 ning bir shakli bo‘lib, u asosan oziq-ovqat qo‘shimchalari va boyitilgan mahsulotlarda qo‘llanadi. U tabiiy oziq-ovqat folatlariga qaraganda barqarorroq. (ods.od.nih.gov)

Hujayralari tez bo‘linadigan to‘qimalar folat tanqisligiga ayniqsa sezgir. Ularga quyidagilar kiradi:

• suyak ko‘migi;
• shilliq qavatlar;
• rivojlanayotgan embrion va homila to‘qimalari.

Folat, shuningdek, bir uglerodli almashinuv siklida vitamin B12 bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu vitaminlardan birining almashinuvi buzilsa, qon hosil bo‘lishiga ta’sir qilishi va gomosistein darajasining oshishiga olib kelishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Folat tanqisligi qonga qanday ta’sir qiladi

Vitamin B9 ning eng yaxshi ma’lum bo‘lgan vazifalaridan biri — qon hujayralarining normal rivojlanishida ishtirok etishidir.

Folat tanqisligi kuchli bo‘lganda eritrotsit prekursor hujayralarining normal bo‘linishi buziladi. Natijada g‘ayritabiiy darajada yirik eritrotsitlar bilan kechuvchi megaloblastik anemiya rivojlanishi mumkin. Shunga o‘xshash holat vitamin B12 tanqisligida ham kuzatilishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Mumkin bo‘lgan alomatlar:

• holsizlik;
• tez charchash;
• jismoniy yuklamaga chidamlilikning pasayishi;
• hansirash;
• yurak urishining tezlashishi;
• diqqatni jamlash qiyinlashishi;
• terining oqarishi;
• tilning og‘rishi yoki yallig‘lanishi.

Biroq bu belgilar spetsifik emas. Shunga o‘xshash simptomlar temir tanqisligi anemiyasida, vitamin B12 tanqisligida, qalqonsimon bez kasalliklarida, surunkali yallig‘lanish holatlarida va boshqa ko‘plab buzilishlarda uchrashi mumkin.

Shuning uchun holsizlik yoki gemoglobinning past bo‘lishi avtomatik ravishda sabab folat tanqisligi degani emas.

Nega vitamin B12 ni folat bilan birga tekshirish kerak

Folat va vitamin B12 bir-biri bilan chambarchas bog‘liq metabolik yo‘llarda ishtirok etadi, ularning har biri tanqis bo‘lsa, qonda megaloblastik o‘zgarishlar paydo bo‘lishi mumkin.

Biroq bu ikki holat o‘rtasida muhim farq bor: vitamin B12 tanqisligi aniq anemiya bo‘lmagan taqdirda ham asab tizimiga zarar yetkazishi mumkin. NICE vitamin B12 tanqisligini faqat anemiya yoki makrotsitoz yo‘qligi sababli inkor etmaslik kerakligini alohida ta’kidlaydi. (nice.org.uk)

Folatning katta miqdori B12 tanqisligi sababli yuzaga kelgan megaloblastik anemiyani tuzatishi mumkin, ammo ushbu tanqislik natijasida paydo bo‘lgan nevrologik shikastlanishning oldini olmaydi va uni bartaraf etmaydi. Foliy kislotasi vitamin B12 tanqisligini “niqoblab qo‘yishi” mumkin degan tushuncha shunga asoslanadi. (ods.od.nih.gov)

Shu bilan birga, bu xavfni ortiqcha baholamaslik kerak. CDC kuniga tavsiya etilgan profilaktik 400 mkg foliy kislotasi vitamin B12 tanqisligini aniqlashni kechiktiradi deb hisoblanmasligini qayd etadi. Asosiy xavotir yuqori dozalar yoki B12 holatini oldindan baholamasdan taxminiy anemiyani folat bilan davolash bilan bog‘liq. (cdc.gov)

Shuning uchun makrotsitar anemiyada, ayniqsa qo‘l-oyoqlarning uvishishi, sanchishi, yurishning buzilishi, sezuvchanlikning pasayishi yoki muvozanat bilan bog‘liq muammolar bo‘lsa, vitamin B12 darajasini alohida baholash kerak.

Folat qayerda uchraydi

Tabiiy folat ko‘plab oziq-ovqatlarda, ayniqsa o‘simlik mahsulotlarida uchraydi.

Yaxshi manbalarga quyidagilar kiradi:

• to‘q yashil bargli sabzavotlar;
• brokkoli;
• sarsabil;
• dukkaklilar;
• avokado;
• sitrus mevalar;
• ayrim yong‘oqlar va urug‘lar;
• vitamin B9 bilan maxsus boyitilgan donli va boshqa mahsulotlar.

Bargli sabzavotlar, dukkaklilar va sitrus mevalar NIH va CDC ko‘rsatadigan folat manbalari qatoriga ham kiradi. (cdc.gov)

Oziq-ovqatdagi tabiiy folat saqlash va pishirish sharoitlariga sezgir, shu sababli vitamin B9 ni faqat bitta mahsulotdan olishga urinishdan ko‘ra ratsionning xilma-xil bo‘lishi muhimroq.

Bundan tashqari, agar oziq moddalarning so‘rilishi buzilgan bo‘lsa, muvozanatli ovqatlanishning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Kimlarda xavf yuqori

Folat tanqisligi kamdan-kam hollarda butunlay alohida uchraydi. NIH ma’lumotlariga ko‘ra, u ko‘pincha boshqa oziq moddalar tanqisligi bilan birga kuzatiladi va sifatsiz ovqatlanish, spirtli ichimliklarni ortiqcha iste’mol qilish hamda so‘rilishning buzilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Yetarli bo‘lmagan yoki muvozanatsiz ovqatlanish

Agar ratsionda doimiy ravishda sabzavotlar, dukkaklilar va folatning boshqa manbalari kam bo‘lsa, vitamin yetarli miqdorda tushmasligi mumkin.

Spirtli ichimliklarni ortiqcha iste’mol qilish

Alkogol folatning so‘rilishi va almashinuvini buzishi, uning parchalanishini tezlashtirishi va organizmdan chiqarilishini oshirishi mumkin. Bundan tashqari, bunday holatlarda ovqatlanish sifati ham ko‘pincha yomonlashadi. (ods.od.nih.gov)

Ichak kasalliklari

Malabsorbsiya bilan bog‘liq holatlarda tanqislik xavfi ortadi, jumladan:

• seliakiya;
• ichakning yallig‘lanish kasalliklari;
• ingichka ichakning ayrim boshqa kasalliklari.

Ayrim oshqozon-ichak operatsiyalaridan keyin ham xavf oshishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Dori vositalari

Ayrim dorilar folat almashinuviga ta’sir qilishi mumkin.

Masalan, fenitoin, karbamazepin va valproat kabi ayrim tutqanoqqa qarshi preparatlar folat darajasini pasaytirishi mumkin. Shu bilan birga, folat qo‘shimchalari ushbu dorilarning ayrimlari bilan o‘zaro ta’sir qilishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Metotreksat — folat antagonisti, ammo bu o‘zaro ta’sir u nima maqsadda va qanday dozada qo‘llanayotganiga bog‘liq. Masalan, ayrim autoimmun kasalliklarda foliy kislotasi past dozali metotreksat bilan birga maxsus buyurilishi mumkin, onkologik davolash sxemalari esa mutlaqo boshqacha. Shu sababli metotreksat qabul qilayotgan paytda foliy kislotasini o‘zboshimchalik bilan qo‘shmaslik kerak. (ods.od.nih.gov)

Sulfasalazin ham folatning ichakda so‘rilishini kamaytirishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Trimetoprim ham alohida e’tibor talab qiladi: uzoq muddat qo‘llanganda u folat darajasini pasaytirishi mumkin, homiladorlik davrida esa ayniqsa ehtiyotkor tibbiy baholash talab etiladi. (nhs.uk)

Nega vitamin B9 homiladorlik davrida ayniqsa muhim

Foliy kislotasining eng yaxshi o‘rganilgan vazifalaridan biri — nerv naychasi nuqsonlari xavfini kamaytirish qobiliyatidir.

Nerv naychasi — keyinchalik bosh miya va orqa miyaga aylanuvchi embrional tuzilma. U juda erta, taxminan homiladorlikning uchinchi-to‘rtinchi haftasida yopiladi, ko‘pincha ayol hali homiladorligini bilmagan paytda. (cdc.gov)

Shu sababli profilaktikani birinchi ijobiy homiladorlik testidan keyin emas, balki homiladorlikdan oldin boshlash kerak.

WHO homiladorlikni rejalashtirayotgan ayollarga homilador bo‘lishga harakat qila boshlagan vaqtdan homiladorlikning 12-haftasigacha har kuni 400 mkg foliy kislotasi qabul qilishni tavsiya qiladi. CDC ham homilador bo‘lishi mumkin bo‘lgan barcha ayollarga har kuni 400 mkg foliy kislotasi tavsiya qiladi. (who.int)

Muhimi, ushbu tavsiyalar aynan foliy kislotasi ga tegishli. CDC nerv naychasi nuqsonlarining oldini olish samaradorligi isbotlangan folat shakli aynan foliy kislotasi ekanini ta’kidlaydi. (cdc.gov)

Qachon boshqa doza kerak bo‘lishi mumkin

Standart profilaktik sxema hamma uchun ham mos kelavermaydi.

Quyidagi holatlarda individual yondashuv talab qilinishi mumkin:

• avvalgi homiladorlikda nerv naychasi nuqsoni bo‘lgan bo‘lsa;
• ayrim tutqanoqqa qarshi dorilar qabul qilinsa;
• so‘rilishni buzadigan kasallik yoki operatsiya bo‘lsa;
• ayrim surunkali kasalliklar mavjud bo‘lsa;
• boshqa yuqori xavf omillari bo‘lsa.

Ba’zi yuqori xavf guruhlarida foliy kislotasining yuqori dozasi haqiqatan ham qo‘llanadi, ammo aniq tavsiyalar mamlakatlar va klinik qo‘llanmalarga qarab farq qiladi. Masalan, WHO va CDC avval nerv naychasi nuqsoni bilan kechgan homiladorligi bo‘lgan ayollar uchun turli yuqori dozali sxemalarni qo‘llaydi. Shu sababli “ishonch uchun” yuqori dozani o‘zboshimchalik bilan tanlamaslik kerak. (who.int)

Folat tanqisligi qanday baholanadi

Tashxis faqat bitta laboratoriya ko‘rsatkichiga asoslanmasligi kerak.

Shifokor alomatlar, ovqatlanish, dori vositalari, hamroh kasalliklar va tahlil natijalarini birgalikda baholaydi.

Umumiy qon tahlili

Odatda quyidagilar baholanadi:

• gemoglobin;
• eritrotsitlar soni;
• eritrotsitlarning o‘rtacha hajmi — MCV;
• boshqa eritrotsitar indekslar.

Kuchli folat tanqisligi makrotsitozga sabab bo‘lishi mumkin. Ammo makrotsitoz yo‘qligi qo‘shma tanqisliklar yoki anemiyaning boshqa sabablarini to‘liq inkor etmaydi.

Qon zardobidagi folat

Qon zardobidagi folat miqdori organizmdagi hozirgi folat holatini baholash uchun ko‘p qo‘llanadi.

Biroq natija yaqinda iste’mol qilingan ovqatga bog‘liq bo‘lib, shu sababli folatning uzoq muddatli holatini har doim ham aks ettirmaydi. (ods.od.nih.gov)

Shuning uchun bitta laboratoriya natijasini umumiy klinik holatdan alohida talqin qilish to‘g‘ri emas.

Vitamin B12

Anemiya, makrotsitoz yoki folat tanqisligiga shubha bo‘lsa, foliy kislotasini o‘zboshimchalik bilan boshlashdan oldin vitamin B12 darajasini baholash kerak.

NHS folat tanqisligi anemiyasini foliy kislotasi bilan davolashdan oldin vitamin B12 darajasini tekshirishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tavsiya qiladi. (nhs.uk)

Ferritin va temir holati

Temir tanqisligi — anemiyaning yana bir keng tarqalgan sababi bo‘lib, u folat yoki vitamin B12 tanqisligi bilan birga mavjud bo‘lishi mumkin.

Shu sababli anemiya sababini aniqlashda ferritin va temir almashinuvining boshqa ko‘rsatkichlari ham baholanishi mumkin.

Gomosistein

Folat tanqisligida gomosistein darajasi oshishi mumkin, chunki folat gomosisteinning metioninga aylanishida ishtirok etadi. Biroq bu ko‘rsatkich spetsifik emas va ko‘plab boshqa sabablar tufayli o‘zgarishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Shuning uchun gomosisteinning yuqori bo‘lishi o‘z-o‘zidan folat tanqisligini isbotlamaydi.

Folat tanqisligi qanday tuzatiladi

Agar tanqislik tasdiqlansa, davolash strategiyasi avvalo uning sababiga bog‘liq.

Tuzatish quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

• ovqatlanishni o‘zgartirish;
• folatga boy mahsulotlarni ko‘paytirish;
• foliy kislotasi yoki boshqa folat preparatlarini qo‘llash;
• so‘rilishni buzadigan kasallikni davolash;
• agar dorilar folat almashinuviga ta’sir qilsa, dori terapiyasini tuzatish.

Folat tanqisligi anemiyasi tasdiqlansa, foliy kislotasi ko‘pincha davolash sifatida qo‘llanadi. Biroq terapiyani boshlashdan oldin vitamin B12 holatini baholash kerak. (nhs.uk)

Faqat bitta past laboratoriya natijasiga asoslanib davolash dozasini mustaqil tanlash tavsiya etilmaydi. Tanqislik nima sababdan paydo bo‘lganini va boshqa oziq moddalar tanqisligi ham mavjud emasligini aniqlash muhim.

Nega yuqori dozalarni tibbiy nazoratsiz qabul qilmaslik kerak

Tavsiya etilgan profilaktik miqdordagi foliy kislotasi yaxshi o‘rganilgan va odatda xavfsiz hisoblanadi. CDC kuniga 400 mkg nerv naychasi nuqsonlarining oldini olish uchun xavfsiz va samarali ekanini qayd etadi. (cdc.gov)

Biroq bu yuqori doza avtomatik ravishda ko‘proq foyda beradi degani emas.

Qo‘shimchalar va boyitilgan mahsulotlardan olinadigan sintetik folat uchun kattalarda odatiy sharoitda yuqori ruxsat etilgan iste’mol darajasi kuniga 1 000 mkg etib belgilangan; davolovchi va yuqori dozali sxemalar esa alohida holat hisoblanadi va tibbiy nazorat ostida qo‘llanadi. (ods.od.nih.gov)

Yuqori dozalar quyidagi holatlarda ayniqsa ehtiyotkorlikni talab qiladi:

• vitamin B12 tanqisligi ehtimoli bo‘lsa;
• homiladorlik yuqori xavf guruhiga kirsa;
• onkologik kasalliklar bo‘lsa;
• epilepsiya bo‘lsa;
• metotreksat bilan davolanish olib borilsa;
• folat almashinuviga ta’sir qiluvchi boshqa dorilar uzoq muddat qabul qilinsa.

Davolash boshlanganidan keyin nimalar nazorat qilinadi

Tanqislikni muvaffaqiyatli tuzatish — bu faqat laboratoriya tahlilida folat miqdorining oshishi emas.

Boshlang‘ich holatga qarab shifokor quyidagilarni nazorat qilishi mumkin:

• gemoglobin darajasidagi o‘zgarishlar;
• eritrotsitlar soni va indekslari;
• alomatlarning yaxshilanishi;
• asosiy sababning tuzatilishi;
• vitamin B12 holati;
• temir almashinuvi ko‘rsatkichlari.

Agar qon tahlillari me’yorga qaytsa-yu, ammo holsizlik, uvishish, sezuvchanlikning o‘zgarishi yoki koordinatsiya muammolari saqlanib qolsa, boshqa sabablarni izlash va vitamin B12 tanqisligini qayta ko‘rib chiqish kerak.

Folat tanqisligini o‘tkazib yubormaslik uchun qisqa harakat rejasi

**1. Xavf omillarini baholang.**Ovqatlanish, spirtli ichimliklarni iste’mol qilish, oshqozon-ichak kasalliklari, avvalgi operatsiyalar va uzoq muddat qabul qilinadigan dorilarga e’tibor bering.

**2. Anemiya sababini faqat alomatlarga qarab aniqlashga urinmang.**Holsizlik, hansirash va charchoq ko‘plab turli holatlarda uchrashi mumkin.

**3. Agar tanqislikdan shubha qilsangiz, zarur tahlillarni shifokor bilan muhokama qiling.**Vaziyatga qarab umumiy qon tahlili, folat, vitamin B12, ferritin va boshqa tekshiruvlar kerak bo‘lishi mumkin.

**4. Vitamin B12 holatini baholamasdan foliy kislotasining yuqori davolovchi dozalarini boshlamang.**Bu ayniqsa makrotsitar anemiya va nevrologik alomatlar bo‘lsa muhim.

**5. Agar homiladorlikni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, profilaktikani oldindan boshlang.**Ko‘pchilik ayollar uchun standart xalqaro tavsiya — homiladorlikdan oldin har kuni 400 mkg foliy kislotasi qabul qilish. (who.int)

**6. Profilaktik dozani o‘zboshimchalik bilan oshirmang.**Yuqori dozalar maxsus yuqori xavf guruhlari uchun mo‘ljallangan va shifokor tomonidan tavsiya qilinishi kerak.

**7. Nevrologik alomatlarni e’tiborsiz qoldirmang.**Uvishish, yurishning buzilishi, muvozanat muammolari yoki sezuvchanlikning pasayishi alohida baholashni talab qiladi, chunki ular vitamin B12 tanqisligi va boshqa nevrologik holatlarga ko‘proq xos.

Yaxshi natija deganda nima tushuniladi

Yaxshi natija — bu laboratoriya blankasidagi folat darajasining shunchaki me’yorda bo‘lishi emas.

Maqsad:

• normal qon hosil bo‘lishini tiklash;
• alomatlarni kamaytirish yoki bartaraf etish;
• tanqislikning asosiy sababini aniqlash va imkon qadar tuzatish;
• vitamin B12 yoki temir tanqisligi e’tibordan chetda qolmaganiga ishonch hosil qilish;
• tanqislikning qayta paydo bo‘lish xavfini kamaytiruvchi ovqatlanish yoki profilaktik strategiyani shakllantirish.

Homiladorlik davrida qo‘shimcha maqsad — homilaning nerv naychasi shakllanib, yopiladigan juda erta bosqichlargacha foliy kislotasining yetarli miqdorda tushishini ta’minlash.

Qo‘shimchaning shakli, davolash dozasi va kurs davomiyligi tanqislik sababiga, hamroh kasalliklarga, qabul qilinayotgan dorilarga va individual xavf omillariga bog‘liq.

Ushbu material ta’limiy maqsadda taqdim etilgan va shifokor konsultatsiyasi, tashxis yoki individual davolash o‘rnini bosmaydi.

Manbalar

1. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements (NIH ODS). Folate — Fact Sheet for Health Professionals. Vitamin B9 vazifalari, oziq-ovqat manbalari, xavf guruhlari, diagnostik markerlar, xavfsizlik va dori vositalari bilan o‘zaro ta’sirlar bo‘yicha asosiy ma’lumot manbai. (ods.od.nih.gov)
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Folic Acid / Folic Acid: Facts for Clinicians. Foliy kislotasini profilaktik qabul qilish va nerv naychasi nuqsonlarining oldini olish bo‘yicha tavsiyalar. (cdc.gov)
3. CDC. Neural Tube Defects. Nerv naychasining shakllanish muddatlari va foliy kislotasining uning nuqsonlari xavfini kamaytirishdagi roli haqida ma’lumot. (cdc.gov)
4. CDC. Folic Acid Safety, Interactions, and Health Outcomes. Foliy kislotasining tavsiya etilgan miqdorlarining xavfsizligi va vitamin B12 tanqisligini ehtimoliy “niqoblash” masalasi bo‘yicha dolzarb ma’lumot. (cdc.gov)
5. World Health Organization (WHO). Periconceptional folic acid supplementation to prevent neural tube defects. Homiladorlikdan oldin va homiladorlikning dastlabki 12 haftasida foliy kislotasini qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar. (who.int)
6. NHS. Vitamin B12 or folate deficiency anaemia — Treatment. Folat tanqisligi anemiyasini davolash va foliy kislotasini boshlashdan oldin vitamin B12 ni baholash zarurligi bo‘yicha amaliy tavsiyalar. (nhs.uk)
7. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Vitamin B12 deficiency in over 16s: diagnosis and management, NG239. Vitamin B12 tanqisligini tashxislash va anemiya yoki makrotsitozsiz ham paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan nevrologik belgilar bo‘yicha klinik qo‘llanma. (nice.org.uk)
8. NHS. Trimethoprim — pregnancy and folic acid information. Trimetoprimning folat almashinuviga ta’siri va homiladorlik davridagi alohida ehtiyot choralari haqida ma’lumot. (nhs.uk)