B12 дәрумені: неге ол жүйке жүйесі мен қан үшін өте маңызды және оның тапшылығын қалай ерте анықтауға болады

B12 дәруменінің тапшылығы ұзақ уақыт бойы байқалмай өтуі мүмкін. Адамның гемоглобин деңгейі қалыпты болып, жалпы қан талдауында айқын өзгерістер байқалмауы мүмкін, алайда жүйке жүйесі кобаламин жетіспеушілігінің әсерін сезіне бастаған болуы ықтимал. Сондықтан B12 тапшылығын тек адамның өзін қалай сезінетініне немесе бір ғана зертханалық көрсеткішке қарап бағалау дұрыс емес.

Ағзаға B12 дәрумені не үшін қажет екенін, оның тапшылығы неліктен пайда болатынын, қандай белгілерге назар аудару керектігін және мәселені қандай талдаулар арқылы анықтауға болатынын қарастырайық.

Ағзаға B12 дәрумені не үшін қажет

B12 дәрумені, немесе кобаламин, бірнеше өмірлік маңызды үдеріске қатысады. Ол ДНҚ-ның қалыпты синтезі, эритроциттердің жетілуі және жүйке жүйесінің дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет.

Оның миелинді сақтаудағы рөлі ерекше маңызды. Миелин — жүйке талшықтарын қоршап тұратын және жүйке импульстарының қалыпты өтуін қамтамасыз ететін қорғаныш қабықша. Сонымен қатар, B12 фолат алмасуымен және гомоцистеин метаболизмімен тығыз байланысты.

B12 дәруменінің айқын тапшылығы кезінде жасушалардың қалыпты бөлінуі бұзылады, әсіресе тез жаңаратын жасушаларда, соның ішінде сүйек кемігінің жасушаларында. Нәтижесінде мегалобластық немесе макроциттік анемия дамуы мүмкін.

Сонымен қатар, B12 тапшылығы кезінде метилмалон қышқылының деңгейі жоғарылайды. Бұл май қышқылдарының алмасуының бұзылуымен байланысты және жүйке тінінің зақымдануына ықпал етуі мүмкін.

Маңызды ерекшелігі — кейде неврологиялық белгілер жалпы қан талдауындағы тән өзгерістерден бұрын пайда болады. Сондықтан гемоглобин деңгейінің қалыпты болуы B12 дәрумені тапшылығын өздігінен жоққа шығармайды.

B12 дәрумені тапшылығы неліктен пайда болады

B12 дәруменінің тапшылығы оның тағаммен жеткіліксіз түсуінен немесе ағзада сіңуінің бұзылуынан туындауы мүмкін.

Тағаммен жеткіліксіз түсуі

B12 дәруменінің негізгі табиғи көздері — жануар текті өнімдер. Сондықтан B12-мен байытылған өнімдерді немесе қоспаларды қолданбайтын қатаң вегандар жоғары қауіп тобына жатады.

Вегетариандық тамақтану кезінде қауіп деңгейі жұмыртқа, сүт өнімдері және B12 дәруменінің басқа көздері қаншалықты жиі тұтынылатынына байланысты.

Сіңудің бұзылуы

B12 дәруменінің қалыпты сіңуі үшін асқазан мен жіңішке ішекте күрделі үдерістер жүруі керек. Сондықтан тапшылық мына жағдайларда дамуы мүмкін:

• аутоиммундық гастрит және ішкі фактордың тапшылығы;
• пернициозды анемия;
• асқазанға жасалған операциялар, соның ішінде кейбір бариатриялық операциялар;
• мықын ішектің соңғы бөлігінің алынуы немесе зақымдануы;
• целиакия;
• Крон ауруы және қоректік заттардың сіңуіне әсер ететін басқа ішек аурулары.

Дәрілер және жас

Кейбір дәрі-дәрмектер де B12 дәруменінің деңгейіне әсер етуі мүмкін. Атап айтқанда, метформинді ұзақ уақыт қабылдау және асқазан қышқылдығын төмендететін дәрілерді, соның ішінде протондық помпа тежегіштерін қолдану B12 тапшылығы қаупін арттыруы мүмкін.

Жас ұлғайған сайын ағзаның тағамнан B12 дәруменін бөліп алу және сіңіру қабілеті де төмендеуі мүмкін. Сондықтан тапшылық егде жастағы адамдарда жиірек кездеседі.

Алкогольді тұрақты және шамадан тыс тұтыну да қосымша қауіп факторы болуы мүмкін, әсіресе ол дұрыс тамақтанбаумен немесе асқазан-ішек жолы ауруларымен қатар жүрсе.

Қандай белгілер тапшылықты көрсетуі мүмкін

B12 дәрумені тапшылығының белгілері әртүрлі және көбіне нақты бір ауруға тән емес. Сондықтан оны шаршау, стресс, ұйқының жеткіліксіздігі немесе басқа жағдайлармен шатастыру оңай.

Мүмкін болатын белгілер:

• тез шаршау;
• әлсіздік;
• терінің бозаруы;
• дене жүктемесі кезінде ентігу;
• жүрек соғысының жиілеуі;
• зейінді шоғырландырудың қиындауы.

Алайда жүйке жүйесіне қатысты белгілерге ерекше назар аудару керек:

• қол немесе аяқтағы шаншу, «ине сұққандай» сезім;
• аяқ-қолдың ұюы;
• сезімталдықтың төмендеуі;
• дірілді сезудің бұзылуы;
• жүрген кезде тұрақсыздық;
• тепе-теңдік пен үйлесімділіктің бұзылуы;
• «мидың тұмандану» сезімі;
• есте сақтау, зейін немесе көңіл-күй өзгерістері.

B12 дәруменінің ұзаққа созылған және айқын тапшылығы жүйке жүйесінің тұрақты зақымдануына әкелуі мүмкін. Неврологиялық белгілер қаншалықты ұзақ сақталса, толық қалпына келу ықтималдығы соншалықты төмендеуі мүмкін.

Сондықтан күшейіп келе жатқан әлсіздік, жүрістің бұзылуы, айқын ұю немесе үйлесімділік мәселелерін елемеуге болмайды. Мұндай белгілер уақтылы дәрігерлік тексеруді қажет етеді.

B12 дәрумені тапшылығы қалай анықталады

Бір ғана талдау көбіне жеткіліксіз. Нәтижелер белгілермен, тамақтану ерекшеліктерімен, қолданылатын дәрілермен және жеке қауіп факторларымен бірге бағаланады.

Жалпы қан талдауы

Дәрігер тек гемоглобин деңгейін ғана емес, эритроциттердің саны мен сипаттамаларын да бағалайды. Соның ішінде эритроциттердің орташа көлемі — MCV көрсеткіші қаралады.

B12 дәруменінің айқын тапшылығы кезінде эритроциттер үлкейуі мүмкін. Алайда MCV қалыпты болуы тапшылықты жоққа шығармайды.

Мысалы, қатар жүретін темір тапшылығы жалпы қан талдауының әдеттегі көрінісін өзгертуі мүмкін.

Қан сарысуындағы B12 дәрумені

Бұл — бастапқы негізгі зерттеулердің бірі. B12 деңгейінің айқын төмен болуы, тән белгілермен және қауіп факторларымен бірге диагнозды растауға көмектеседі.

Шекаралық нәтижелерді түсіндіру қиынырақ, өйткені қан сарысуындағы B12 мөлшері оның тіндердегі функционалдық қолжетімділігін әрдайым дәл көрсете бермейді.

Метилмалон қышқылы

Метилмалон қышқылы, немесе MMA, B12 дәруменінің функционалдық тапшылығын анықтауға көмектесетін ең пайдалы қосымша маркерлердің бірі болып саналады.

B12 жетіспеген кезде оның деңгейі әдетте жоғарылайды.

Алайда нәтижені бүйрек қызметін ескере отырып бағалау қажет, өйткені бүйрек қызметі төмендеген кезде MMA деңгейі де жоғары болуы мүмкін.

Гомоцистеин

B12 дәрумені тапшылығы кезінде гомоцистеин деңгейі де жоғарылауы мүмкін. Бірақ бұл көрсеткіш азырақ спецификалық, өйткені ол, мысалы, фолат немесе B6 дәрумені тапшылығында да көтерілуі мүмкін.

Фолат

Фолат деңгейі көбіне B12 дәруменімен бірге тексеріледі, себебі осы екі дәруменнің тапшылығы қан талдауында ұқсас өзгерістерге әкелуі мүмкін.

Тапшылықтың себебін анықтау

Егер сіңудің бұзылуына немесе пернициозды анемияға күдік болса, дәрігер қосымша тексерулер тағайындауы мүмкін. Олардың қатарына ішкі факторға қарсы антиденелер және кейбір жағдайларда асқазанның париеталдық жасушаларына қарсы антиденелер кіреді.

Негізгі мақсат — B12 деңгейінің төмен екенін анықтау ғана емес, тапшылықтың неліктен пайда болғанын түсіну. Себебі ұзақ мерзімді емдеу стратегиясы мен кейінгі бақылау қажеттілігі соған байланысты.

B12 дәрумені қандай өнімдерде бар

B12 дәрумені табиғи түрде негізінен жануар текті өнімдерде кездеседі, соның ішінде:

• ет;
• бауыр және басқа субөнімдер;
• балық және теңіз өнімдері;
• құс еті;
• жұмыртқа;
• сүт және сүт өнімдері.

Өсімдік негізіндегі рационды ұстанатын адамдар үшін B12-мен арнайы байытылған өнімдер дәрумен көзі бола алады. Мысалы, кейбір өсімдік сусындары, таңғы асқа арналған жармалар немесе тағамдық ашытқылар. Алайда заттаңбасын міндетті түрде тексеру керек, өйткені бұл санаттағы барлық өнімнің құрамында қосылған B12 бола бермейді.

Қатаң вегандық тамақтану кезінде B12 дәруменінің сенімді көзі болуы үшін әдетте қоспаларды тұрақты қабылдау немесе жеткілікті мөлшерде байытылған өнімдерді жүйелі түрде тұтыну қажет.

B12 дәрумені тапшылығы қалай түзетіледі

Тапшылық зертханалық талдаулармен расталған кезде B12 дәрумені қоспа немесе дәрілік препарат түрінде тағайындалуы мүмкін. Көбіне цианокобаламин, гидроксокобаламин немесе кобаламиннің басқа түрлері қолданылады — бұл елге және нақты препаратқа байланысты.

Емдеу ауыз арқылы қабылданатын таблеткалармен немесе инъекциялармен жүргізілуі мүмкін.

Емдеу тәсілін таңдау бірнеше факторға байланысты:

• тапшылықтың ауырлығына;
• неврологиялық белгілердің болуына;
• негізгі себепке;
• асқазан-ішек жолының дәруменді сіңіру қабілетіне;
• қатар жүретін ауруларға.

Айқын неврологиялық белгілер немесе сіңудің елеулі бұзылыстары кезінде дәрігер инъекциялық емді таңдауы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда B12 дәруменінің жоғары дозадағы ауыз арқылы қабылданатын түрлері де тиімді болуы мүмкін. Сондықтан мальабсорбция кезінде әрдайым тек инъекция қажет деген әмбебап ереже жоқ.

Дозаны және емдеу ұзақтығын өз бетімен таңдау ұсынылмайды. Мақсат тек B12 деңгейін қалыпқа келтіру емес, оның не себепті төмендегенін анықтау және сол себепті мүмкіндігінше түзету.

Неліктен ықтимал B12 тапшылығын тек фолий қышқылымен емдеуге болмайды

Фолат пен B12 дәрумені бір-бірімен тығыз байланысты, ал олардың тапшылығы қан талдауында ұқсас өзгерістер тудыруы мүмкін.

Сондықтан маңызды қағида бар: егер B12 дәруменінің тапшылығы болуы мүмкін болса, күдікті мегалобластық анемияны өз бетімен тек фолий қышқылымен емдеуге болмайды.

Фолат кейбір қан көрсеткіштерін жақсартып, B12 тапшылығының гематологиялық белгілерін азырақ байқалатын етуі мүмкін. Бірақ сонымен қатар B12 тапшылығымен байланысты неврологиялық зақымдану жалғаса беруі ықтимал.

Сол себепті тапшылыққа күдік болған кезде әдетте екі дәрумен де бағаланады, ал ем жалпы клиникалық және зертханалық мәліметтерге сүйене отырып таңдалады.

B12 дәруменін «жай ғана алдын алу үшін» қабылдау керек пе

B12 дәрумені әдетте жақсы көтерімді, бірақ мұнда «неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы» қағидасы жұмыс істемейді.

Егер адам тағамнан жеткілікті B12 алып, оны қалыпты сіңіріп жүрсе, нақты көрсетілімсіз өте жоғары дозаларды қабылдау әдетте қосымша пайда бермейді.

Ал егер B12 деңгейі шынымен төмен болса, емдеудің мақсаты тек зертханалық көрсеткішті көтерумен шектелмеуі керек. Тапшылықтың себебін анықтау маңызды.

Мысалы, қатаң өсімдік негізіндегі рационнан туындаған тапшылық пен аутоиммундық сіңу бұзылысынан болған тапшылық ұзақ мерзімді тәсіл жағынан бірдей емес.

Ем басталғаннан кейін нелер бақыланады

Ем басталғаннан кейін дәрігер зертханалық көрсеткіштерді ғана емес, белгілердің өзгеруін де бақылауы мүмкін.

Жағдайға байланысты бақылауға мыналар кіруі ықтимал:

• жалпы қан талдауы;
• B12 дәруменінің деңгейі;
• темір алмасуының көрсеткіштері;
• MMA немесе гомоцистеин;
• неврологиялық белгілердің динамикасы.

Егер күтілген жақсару байқалмаса, белгілердің шынымен B12 тапшылығымен байланысты болған-болмағанын қайта бағалау қажет болуы мүмкін. Сондай-ақ басқа ықтимал себептер де қарастырылады.

Әлсіздік, шаншу және сезімталдықтың бұзылуы темір тапшылығында, қалқанша без ауруларында, қант диабетінде және перифериялық нейропатияның басқа түрлерінде де кездесуі мүмкін.

B12 дәрумені тапшылығын өткізіп алмау үшін қысқа әрекет жоспары

**1. Қауіп факторларын бағалаңыз.**Тамақтану ерекшеліктеріне, асқазан-ішек ауруларына, бұрын жасалған операцияларға және ұзақ уақыт қабылдайтын дәрілерге назар аударыңыз.

**2. Тек гемоглобинге сүйенбеңіз.**Жалпы қан талдауы қалыпты болуы B12 дәруменінің ерте немесе негізінен неврологиялық тапшылығын әрдайым жоққа шығармайды.

**3. Тапшылыққа күдік болса, тексерулерді дәрігермен талқылаңыз.**Бастапқы бағалауға жалпы қан талдауы, қан сарысуындағы B12 дәрумені және фолат кіруі мүмкін. Шекаралық нәтижелер кезінде MMA және гомоцистеин қосымша тексерілуі мүмкін.

**4. Себебін анықтаңыз.**Егер тапшылық расталса, оның тамақтануға, дәрі-дәрмекке немесе сіңудің бұзылуына байланысты екенін анықтау маңызды.

**5. Мәселені тек фолий қышқылымен жасырмаңыз.**Егер B12 тапшылығы болуы мүмкін болса, тек фолатпен емдеу қан көрсеткіштерін жақсартуы мүмкін, бірақ неврологиялық қауіптің өзін жоймайды.

**6. Неврологиялық белгілерді елемеңіз.**Күшейіп келе жатқан ұю, әлсіздік, жүрістің бұзылуы немесе координация мәселелері уақтылы медициналық бағалауды қажет етеді.

Ең маңыздысы

B12 дәрумені қалыпты қан түзілуі үшін ғана емес, жүйке жүйесінің толыққанды жұмыс істеуі үшін де қажет. Оның тапшылығы біртіндеп дамуы және гемоглобин деңгейіне бірден әсер етпеуі мүмкін.

Жануар текті өнімдерді өте аз тұтынатын немесе мүлде қолданбайтын, асқазан-ішек жолы аурулары бар, асқазанға немесе ішекке операция жасатқан немесе кейбір дәрілерді ұзақ уақыт қабылдайтын адамдар B12 дәруменінің деңгейіне ерекше назар аударуы керек.

Тапшылық неғұрлым ерте анықталып, оның себебі неғұрлым тез табылса, мәселені толық түзету және жүйке жүйесінің зақымдануын болдырмау мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады.

Бұл материал тек ақпараттық мақсатта берілген және дәрігер кеңесін, диагнозды немесе жеке ем тағайындауды алмастырмайды.