# Фолат (B9 дәрумені): қызметі, тағам, талдаулар және жүктілік

- Canonical: https://nutrifit.health/knowledge/folate-vitamin-b9-functions-testing-pregnancy?lang=kk
- Language: kk
- Published: 2026-09-01T23:45:01.863Z
- Updated: 2026-09-02T18:00:39.777Z
- Author: Редакция NutriFit

> Фолаттың жасуша бөлінуі мен қан түзуге рөлі, тағамдық фолат пен фолий қышқылының айырмасы, тапшылықты бағалау және қауіпсіз алдын алу туралы нұсқаулық.

# B9 дәрумені: ағзаға фолат не үшін қажет, оның тапшылығын қалай тануға болады және жүктілік кезінде неге ол ерекше маңызды

Фолат жасушалардың қалыпты бөлінуі, ДНҚ синтезі және қан түзілуі үшін қажет. Оның рөлі әсіресе тіндер жылдам өсіп, жаңаратын кезеңдерде маңызды — мысалы, жүктіліктің алғашқы кезеңінде, болашақ баланың жүйке жүйесі қалыптасып жатқан кезде.

Сонымен қатар, B9 дәрумені тапшылығының белгілерін темір тапшылығымен, B12 дәрумені тапшылығымен, шаршаумен немесе басқа жағдайлармен оңай шатастыруға болады. Тағы бір маңызды ерекшелік бар: фолат алмасуы B12 дәруменімен тығыз байланысты. Сондықтан анемия немесе фолат тапшылығына күдік болған жағдайда қатар жүретін B12 тапшылығы назардан тыс қалмағанына көз жеткізу маңызды. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Фолат пен фолий қышқылының айырмашылығы неде, олар ағзаға не үшін қажет, кімдерде тапшылық қаупі жоғары, диагностикаға қалай дұрыс қарау керек және B9 дәрумені жүктілікке дейін және жүктілік кезінде неге ерекше маңызды екенін қарастырайық.

## Фолат дегеніміз не және ағзаға не үшін қажет

Фолат — B9 дәруменіне жататын суда еритін қосылыстар тобының жалпы атауы. Олар нуклеин қышқылдарының синтезіне, жасушалардың бөлінуіне, қан түзілуіне және аминқышқылдарының алмасуына қатысады.

Фолий қышқылы — B9 дәруменінің бір түрі, ол негізінен тағамдық қоспаларда және байытылған өнімдерде қолданылады. Ол тағамдағы табиғи фолаттарға қарағанда тұрақтырақ. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Жасушалары жылдам бөлінетін тіндер фолат тапшылығына ерекше сезімтал. Оларға мыналар жатады:

- сүйек кемігі;
- шырышты қабаттар;
- дамып келе жатқан эмбрион мен ұрық тіндері.

Фолат сонымен қатар бір көміртекті алмасу циклінде B12 дәруменімен тығыз әрекеттеседі. Осы дәрумендердің кез келгенінің алмасуы бұзылса, қан түзілуіне әсер етіп, гомоцистеин деңгейінің жоғарылауына ықпал етуі мүмкін. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

## Фолат тапшылығы қанға қалай әсер етеді

B9 дәруменінің ең белгілі қызметтерінің бірі — қан жасушаларының қалыпты дамуына қатысуы.

Фолат тапшылығы айқын болған кезде эритроциттердің ізашар жасушаларының қалыпты бөлінуі бұзылады. Бұл аномальды түрде ірі эритроциттермен сипатталатын мегалобластық анемияға әкелуі мүмкін. Ұқсас көрініс B12 дәрумені тапшылығында да байқалуы мүмкін. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Мүмкін болатын белгілер:

- әлсіздік;
- тез шаршау;
- дене жүктемесін көтерудің төмендеуі;
- ентігу;
- жүрек қағуы;
- зейінді шоғырландыру қиындығы;
- терінің бозаруы;
- тілдің ауыруы немесе қабынуы.

Алайда бұл белгілер спецификалық емес. Ұқсас көріністер темір тапшылықты анемияда, B12 дәрумені тапшылығында, қалқанша без ауруларында, созылмалы қабыну жағдайларында және көптеген басқа бұзылыстарда кездесуі мүмкін.

Сондықтан әлсіздік немесе гемоглобиннің төмен болуы автоматты түрде себеп фолат тапшылығы дегенді білдірмейді.

## Неге B12 дәруменін фолатпен бірге тексеру керек

Фолат пен B12 дәрумені бір-бірімен тығыз байланысты метаболикалық жолдарға қатысады, ал олардың кез келгенінің тапшылығы қанда мегалобластық өзгерістер тудыруы мүмкін.

Алайда осы екі жағдайдың арасында маңызды айырмашылық бар: B12 дәрумені тапшылығы айқын анемия болмағанның өзінде жүйке жүйесін зақымдауы мүмкін. NICE B12 тапшылығын тек анемия немесе макроцитоз жоқ болғандықтан жоққа шығаруға болмайтынын арнайы атап көрсетеді. ([nice.org.uk](http://nice.org.uk))

Фолаттың үлкен мөлшері B12 тапшылығынан туындаған мегалобластық анемияны түзетуі мүмкін, бірақ осы тапшылық тудырған неврологиялық зақымданудың алдын алмайды және оны қалпына келтірмейді. Фолий қышқылы B12 дәрумені тапшылығын «жасыруы» мүмкін деген түсінік осыған негізделген. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Сонымен қатар, бұл қауіпті асыра бағаламау керек. CDC тәулігіне ұсынылатын профилактикалық 400 мкг фолий қышқылы B12 тапшылығы диагнозының кешігуіне себеп болады деп есептелмейтінін көрсетеді. Негізгі қауіп жоғары дозаларға немесе B12 деңгейін алдын ала бағаламай, болжамды анемияны фолатпен емдеуге қатысты. ([cdc.gov](http://cdc.gov))

Сондықтан макроциттік анемияда, әсіресе аяқ-қолдың ұюы, шаншуы, жүрістің бұзылуы, сезімталдықтың төмендеуі немесе тепе-теңдік проблемалары сияқты белгілер болса, B12 дәруменінің деңгейін бөлек бағалау қажет.

## Фолат қайда кездеседі

Табиғи фолат көптеген өнімдерде, әсіресе өсімдік текті тағамдарда кездеседі.

Жақсы көздерге мыналар жатады:

- қою жасыл жапырақты көкөністер;
- брокколи;
- спаржа;
- бұршақ тұқымдастар;
- авокадо;
- цитрус жемістері;
- кейбір жаңғақтар мен тұқымдар;
- B9 дәруменімен арнайы байытылған дәнді және басқа да өнімдер.

Жапырақты көкөністер, бұршақ тұқымдастар және цитрус жемістері NIH және CDC көрсететін фолат көздерінің қатарына да кіреді. ([cdc.gov](http://cdc.gov))

Тағамдағы табиғи фолат сақтау және пісіру жағдайларына сезімтал, сондықтан B9 дәруменін бір ғана өнімнен алуға тырысқаннан гөрі, рационның әртүрлі болғаны маңыздырақ.

Сонымен қатар, қоректік заттардың сіңуі бұзылған болса, теңгерімді тамақтанудың өзі жеткіліксіз болуы мүмкін.

## Кімдерде қауіп жоғары

Фолат тапшылығы сирек жағдайда толықтай оқшау болады. NIH оның басқа нутритивтік тапшылықтармен қатар жиі кездесетінін және сапасыз тамақтанумен, алкогольді шамадан тыс тұтынумен және сіңудің бұзылуымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

### Жеткіліксіз немесе теңгерімсіз тамақтану

Егер рационда үнемі көкөністер, бұршақ тұқымдастар және фолаттың басқа көздері аз болса, дәруменнің түсуі жеткіліксіз болуы мүмкін.

### Алкогольді шамадан тыс тұтыну

Алкоголь фолаттың сіңуі мен алмасуын бұзып, оның ыдырауын жеделдетіп және ағзадан шығарылуын арттыруы мүмкін. Сонымен қатар, мұндай жағдайда тамақтану сапасының төмендеуі де жиі кездеседі. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

### Ішек аурулары

Мальабсорбциямен байланысты жағдайларда тапшылық қаупі жоғарылайды, соның ішінде:

- целиакия;
- ішектің қабыну аурулары;
- жіңішке ішектің кейбір басқа аурулары.

Қауіп кейбір асқазан-ішек операцияларынан кейін де артуы мүмкін. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

### Дәрілік препараттар

Кейбір дәрілер фолат алмасуына әсер етуі мүмкін.

Мысалы, фенитоин, карбамазепин және вальпроат сияқты кейбір құрысуға қарсы препараттар фолат деңгейін төмендетуі мүмкін. Сонымен қатар, фолат қоспалары осы дәрілердің кейбірімен өзара әрекеттесуі мүмкін. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Метотрексат — фолат антагонисі, бірақ бұл өзара әрекет оның қандай мақсатта және қандай дозада қолданылатынына байланысты. Мысалы, кейбір аутоиммундық ауруларда фолий қышқылы төмен дозалы метотрексатпен бірге арнайы тағайындалуы мүмкін, ал онкологиядағы емдеу сызбалары мүлде өзгеше. Сондықтан метотрексат қабылдап жүргенде фолий қышқылын өз бетіңізше қоспау керек. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Сульфасалазин де фолаттың ішекте сіңуін төмендетуі мүмкін. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Триметоприм де бөлек назарды қажет етеді: ұзақ қолданғанда ол фолат деңгейін төмендетуі мүмкін, ал жүктілік кезінде әсіресе мұқият медициналық бағалауды талап етеді. ([nhs.uk](http://nhs.uk))

## Неге B9 дәрумені жүктілік кезінде ерекше маңызды

Фолий қышқылының ең жақсы зерттелген қызметтерінің бірі — жүйке түтігі ақауларының қаупін азайту қабілеті.

Жүйке түтігі — кейіннен ми мен жұлын қалыптасатын эмбриондық құрылым. Ол өте ерте, жүктіліктің шамамен үшінші–төртінші аптасында жабылады, көбінесе әйел өзінің жүкті екенін әлі білмей тұрған кезде. ([cdc.gov](http://cdc.gov))

Сондықтан профилактиканы алғашқы оң жүктілік тестінен кейін емес, ұрықтануға дейін бастау керек.

WHO жүктілікті жоспарлап жүрген әйелдерге **жүкті болуға әрекет ете бастаған сәттен бастап жүктіліктің 12-аптасына дейін күн сайын 400 мкг фолий қышқылын қабылдауды** ұсынады. CDC де жүкті болуы мүмкін барлық әйелдерге күніне 400 мкг фолий қышқылын ұсынады. ([who.int](http://who.int))

Маңыздысы — бұл ұсыныстар дәл **фолий қышқылына** қатысты. CDC жүйке түтігі ақауларының алдын алуда тиімділігі дәлелденген фолат түрі осы екенін атап көрсетеді. ([cdc.gov](http://cdc.gov))

### Қашан басқа доза қажет болуы мүмкін

Стандартты профилактикалық схема барлық адамға бірдей сәйкес келе бермейді.

Жеке тәсіл мына жағдайларда қажет болуы мүмкін:

- бұрынғы жүктілікте жүйке түтігінің ақауы болған болса;
- кейбір құрысуға қарсы препараттарды қолданғанда;
- сіңуді бұзатын аурулар немесе операциялар болғанда;
- белгілі бір созылмалы ауруларда;
- басқа жоғары қауіп факторлары болғанда.

Кейбір жоғары қауіп топтарында фолий қышқылының жоғары дозалары шынымен қолданылады, бірақ нақты ұсыныстар елдер мен клиникалық нұсқаулықтарға байланысты өзгереді. Мысалы, WHO және CDC бұрын жүйке түтігі ақауымен асқынған жүктілігі болған әйелдер үшін әртүрлі жоғары дозалы схемаларды қолданады. Сондықтан «сақтық үшін» жоғары дозаны өз бетіңізше таңдауға болмайды. ([who.int](http://who.int))

## Фолат тапшылығын қалай бағалайды

Диагностика бір ғана зертханалық көрсеткішке негізделмеуі керек.

Дәрігер белгілерді, тамақтануды, дәрілерді, қатар жүретін ауруларды және зерттеу нәтижелерін бірге бағалайды.

### Жалпы қан талдауы

Әдетте мыналар бағаланады:

- гемоглобин;
- эритроциттер саны;
- эритроциттердің орташа көлемі — MCV;
- басқа эритроцитарлық индекстер.

Айқын фолат тапшылығы макроцитоз тудыруы мүмкін. Алайда макроцитоздың болмауы біріктірілген тапшылықтарды немесе анемияның басқа себептерін міндетті түрде жоққа шығармайды.

### Қан сарысуындағы фолат

Қан сарысуындағы фолат концентрациясы ағзадағы қазіргі фолат статусын бағалау үшін жиі қолданылады.

Алайда нәтиже жақында қабылданған тағамға тәуелді және сондықтан фолаттың ұзақ мерзімді статусын әрдайым көрсете бермейді. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Сол себепті бір ғана зертханалық көрсеткішті жалпы клиникалық жағдайдан бөлек түсіндіруге болмайды.

### B12 дәрумені

Анемия, макроцитоз немесе фолат тапшылығына күдік болса, фолий қышқылымен өз бетінше ем бастамас бұрын B12 дәруменінің деңгейін бағалау қажет.

NHS фолат тапшылықты анемияны фолий қышқылымен емдеуден бұрын B12 дәруменінің деңгейін тексеруді тікелей ұсынады. ([nhs.uk](http://nhs.uk))

### Ферритин және темір статусы

Темір тапшылығы — анемияның тағы бір жиі себебі және ол фолат немесе B12 дәрумені тапшылығымен қатар жүруі мүмкін.

Сондықтан анемияның себебін анықтағанда ферритин және темір алмасуының басқа көрсеткіштері де бағалануы мүмкін.

### Гомоцистеин

Фолат тапшылығында гомоцистеин жоғарылауы мүмкін, өйткені фолат гомоцистеиннің метионинге айналуына қатысады. Алайда бұл көрсеткіш спецификалық емес және көптеген басқа себептермен өзгеруі мүмкін. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Сондықтан гомоцистеиннің жоғары болуы өздігінен фолат тапшылығы бар екенін дәлелдемейді.

## Фолат тапшылығы қалай түзетіледі

Егер тапшылық расталса, стратегия ең алдымен оның себебіне байланысты.

Түзету мыналарды қамтуы мүмкін:

- тамақтануды өзгерту;
- фолатқа бай өнімдерді көбейту;
- фолий қышқылын немесе басқа фолат препараттарын қолдану;
- сіңуді бұзатын ауруды емдеу;
- егер дәрілер фолат алмасуына әсер етсе, дәрілік емді түзету.

Фолат тапшылықты анемия расталған кезде фолий қышқылы жиі ем ретінде қолданылады. Алайда терапияны бастамас бұрын B12 дәруменінің статусын бағалау қажет. ([nhs.uk](http://nhs.uk))

Бір ғана төмен зертханалық нәтижеге сүйеніп, емдік дозаны өз бетіңізше таңдамаған дұрыс. Тапшылықтың не себептен пайда болғанын және басқа қоректік заттар тапшылығы қатар жүрмейтінін анықтау маңызды.

## Неге жоғары дозаларды медициналық бақылаусыз қабылдауға болмайды

Ұсынылатын профилактикалық мөлшердегі фолий қышқылы жақсы зерттелген және жалпы қауіпсіз деп саналады. CDC тәулігіне 400 мкг жүйке түтігі ақауларының алдын алу үшін қауіпсіз әрі тиімді екенін көрсетеді. ([cdc.gov](http://cdc.gov))

Алайда бұл жоғары доза автоматты түрде көбірек пайда береді дегенді білдірмейді.

Қоспалар мен байытылған өнімдерден алынатын синтетикалық фолат үшін ересектерге арналған жоғарғы рұқсат етілетін тұтыну деңгейі әдеттегі жағдайда тәулігіне 1 000 мкг болып белгіленген; емдік және жоғары дозалы схемалар бөлек жағдай болып саналады және медициналық бақылаумен қолданылады. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))

Жоғары дозалар мына жағдайларда ерекше сақтықты қажет етеді:

- B12 дәрумені тапшылығы болуы мүмкін болса;
- жүктілік жоғары қауіп тобына жатса;
- онкологиялық аурулар болса;
- эпилепсия болса;
- метотрексатпен ем қабылдап жүрсе;
- фолат алмасуына әсер ететін басқа дәрілерді ұзақ уақыт қолданса.

## Ем басталғаннан кейін нені бақылайды

Тапшылықты сәтті түзету — тек зертханалық талдаудағы фолат деңгейінің өсуі емес.

Бастапқы жағдайға байланысты дәрігер мыналарды бақылауы мүмкін:

- гемоглобиннің өзгеруі;
- эритроциттер саны мен индекстері;
- белгілердің жақсаруы;
- негізгі себептің түзетілуі;
- B12 дәруменінің статусы;
- темір алмасуының көрсеткіштері.

Егер қан талдауы қалыпқа келсе, бірақ әлсіздік, ұю, сезімталдықтың өзгеруі немесе координация проблемалары сақталса, басқа себептерді іздеу және B12 дәрумені тапшылығын қайта қарастыру қажет.

## Фолат тапшылығын өткізіп алмау үшін қысқа әрекет жоспары

**1. Қауіп факторларын бағалаңыз.**Тамақтануға, алкоголь тұтынуға, асқазан-ішек ауруларына, бұрын жасалған операцияларға және ұзақ уақыт қабылдайтын дәрілерге назар аударыңыз.

**2. Анемияның себебін тек белгілер бойынша анықтауға тырыспаңыз.**Әлсіздік, ентігу және шаршау көптеген әртүрлі жағдайларда кездесуі мүмкін.

**3. Егер тапшылыққа күдік болса, қажетті тексерулерді дәрігермен талқылаңыз.**Жағдайға қарай жалпы қан талдауы, фолат, B12 дәрумені, ферритин және басқа зерттеулер қажет болуы мүмкін.

**4. B12 деңгейін бағаламай, фолий қышқылының жоғары емдік дозаларын бастамаңыз.**Бұл әсіресе макроциттік анемияда және неврологиялық белгілер болған кезде маңызды.

**5. Егер жүктілікті жоспарлап жүрсеңіз, профилактиканы алдын ала бастаңыз.**Көпшілік әйелдер үшін стандартты халықаралық ұсыныс — ұрықтануға дейін күн сайын 400 мкг фолий қышқылын қабылдау. ([who.int](http://who.int))

**6. Профилактикалық дозаны өз бетіңізше арттырмаңыз.**Жоғары дозалар арнайы жоғары қауіп топтарына арналған және дәрігер тағайындауы тиіс.

**7. Неврологиялық белгілерді елемеңіз.**Ұю, жүрістің бұзылуы, тепе-теңдік проблемалары немесе сезімталдықтың төмендеуі бөлек бағалауды қажет етеді, өйткені олар B12 дәрумені тапшылығы мен басқа неврологиялық жағдайларға көбірек тән.

## Жақсы нәтиже деген не

Жақсы нәтиже — зертханалық бланкідегі фолат деңгейінің жай ғана қалыпты болуы емес.

Мақсат:

- қалыпты қан түзілуін қалпына келтіру;
- белгілерді азайту немесе жою;
- тапшылықтың негізгі себебін анықтап, мүмкін болса түзету;
- B12 дәрумені немесе темір тапшылығы назардан тыс қалмағанына көз жеткізу;
- тапшылықтың қайталану қаупін азайтатын тамақтану немесе профилактикалық стратегия қалыптастыру.

Жүктілік кезінде қосымша мақсат — ұрықтың жүйке түтігі қалыптасып, жабылатын өте ерте кезеңдерге дейін фолий қышқылының жеткілікті түсуін қамтамасыз ету.

Қоспаның түрі, емдік дозасы және ем ұзақтығы тапшылықтың себебіне, қатар жүретін ауруларға, қабылданатын дәрілерге және жеке қауіп факторларына байланысты.

*Бұл материал білім беру мақсатында берілген және дәрігер кеңесін, диагнозды немесе жеке емдеуді алмастырмайды.*

## Дереккөздер

1. **National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements (NIH ODS). Folate — Fact Sheet for Health Professionals.** B9 дәруменінің қызметтері, тағамдық көздері, қауіп топтары, диагностикалық маркерлері, қауіпсіздігі және дәрілік өзара әрекеттесулері туралы негізгі анықтамалық дереккөз. ([ods.od.nih.gov](http://ods.od.nih.gov))
2. **Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Folic Acid / Folic Acid: Facts for Clinicians.** Фолий қышқылын профилактикалық қабылдау және жүйке түтігі ақауларының алдын алу жөніндегі ұсынымдар. ([cdc.gov](http://cdc.gov))
3. **CDC. Neural Tube Defects.** Жүйке түтігінің қалыптасу мерзімдері және фолий қышқылының оның ақаулары қаупін азайтудағы рөлі туралы ақпарат. ([cdc.gov](http://cdc.gov))
4. **CDC. Folic Acid Safety, Interactions, and Health Outcomes.** Фолий қышқылының ұсынылатын мөлшерінің қауіпсіздігі және B12 дәрумені тапшылығын ықтимал «жасыру» мәселесі туралы өзекті ақпарат. ([cdc.gov](http://cdc.gov))
5. **World Health Organization (WHO). Periconceptional folic acid supplementation to prevent neural tube defects.** Ұрықтануға дейін және жүктіліктің алғашқы 12 аптасында фолий қышқылын қолдану жөніндегі ұсынымдар. ([who.int](http://who.int))
6. **NHS. Vitamin B12 or folate deficiency anaemia — Treatment.** Фолат тапшылықты анемияны емдеу және фолий қышқылын бастамас бұрын B12 дәруменін бағалау қажеттілігі туралы практикалық ұсынымдар. ([nhs.uk](http://nhs.uk))
7. **National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Vitamin B12 deficiency in over 16s: diagnosis and management, NG239.** B12 дәрумені тапшылығын диагностикалау және анемия немесе макроцитозсыз да пайда болуы мүмкін неврологиялық көріністер туралы клиникалық нұсқаулық. ([nice.org.uk](http://nice.org.uk))
8. **NHS. Trimethoprim — pregnancy and folic acid information.** Триметопримнің фолат алмасуына әсері және жүктілік кезіндегі ерекше ескертулер туралы ақпарат. ([nhs.uk](http://nhs.uk))

## Дереккөздер

- [NIH Office of Dietary Supplements — Folate Fact Sheet](https://ods.od.nih.gov/factsheets/Folate-HealthProfessional/)
- [CDC — Folic Acid and Neural Tube Defects](https://www.cdc.gov/folic-acid/about/index.html)
- [WHO — Guideline on folate concentrations](https://www.who.int/publications/i/item/9789241549042)
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements (NIH ODS). Folate — Fact Sheet for Health Professionals. Основной справочный источник по функциям витамина B9, пищевым источникам, группам риска, диагностическим показателям, безопасности и лекарственным взаимодействиям.